O cura e mailo contador de contos

scissors-1008916_960_720

Publicado en Letraenobras.com o 31 de outubro de 2013. Teño que explicar que aquí fixen algo pouco frecuente en min: turrarlle pola corda á besta antes de saber se de certo vira a serpe no medio do camiño. Pareceume conveniente, nun tempo no que tanta xente se deixa levar por ese impulso de cometer calquera atrocidade no nome dunha causa supostamente boa: por coidar estar a facer o correcto, actitude tremebunda entre as tremebundas.

Hai pouco que se creou un grupo de crítica literaria co obxectivo de observar obras idem en galego desde unha perspectiva de análise feminista. En resposta á noticia publicada no seu día nesta web, dicía eu que iso non me ten moito xeitiño, porque entendo que o que se escribe e se oferta ó público non debe ser moralizado. Malia que sexa tema xa moi visto, coma os tratados polo 99% dos articulistas na actualidade, e quizais xa desde moitísimo tempo atrás, imos darlle outra xeira.

O condutor de certo programa radiofónico abusaba dunha expresión para se xustificar ó ser criticado pola súa parcialidade: “obxectivo procede de obxecto; subxectivo, de suxeito”. Sospeito que moitos críticos literarios pensarán algo semellante antes de sentar diante do portátil a redactar a súa visión dun libro. A crítica literaria é algo dependente do punto de vista persoal, como queda dito. O crítico só pode xulgar o que le en función dos propios gustos, coma todo mortal, ou ben das propias lecturas presentes ou (máis frecuentemente) pasadas, referencias sempre discutibles e non necesariamente sinónimo diso chamado “calidade” literaria. Por norma, a súa opinión non ten por que valer máis ca calquera outra.

É moi típico (diría que o normal) que esta opinión veña condicionada por certas inclinacións ou prexuízos. Chámeselle subxectividade, e xa é un problema cando tal opinión remata por influír noutras. Outra cousa aínda peor é propoñernos pasar a literatura por filtros, deixando a calidade literaria ó mesmo nivel ou en segundo plano respecto a determinados requisitos morais, sociais ou políticos. Facer sequera un refrito do anterior xa é unha idea tan absurda coma perversa, ó non existir relación ningunha entre unha e outros, e considerar bo ou acredor de mellor valoración o que cumpre con tales requisitos e malo ou acredor de peor idem o que non, un erro de base. Por moi boa intención que se coide estar a levar (educativa, reformadora, do tipo que sexa), a isto chámaselle tentativa de lavado de miolos, e nunca trouxo nada bo.

De maneira que, señor cura, loe ó contador de contos se o conto lle ten gracia, e se non lla ten déixelle que conte igual, pero non lle chame mal contador de contos por falar sen narrar fábula moral de quen, segundo vostede, vive en pecado.

Provocación

chilli-2818724_960_720

Publicado en Letraenobras.com o 4 de abril de 2013

A provocación é para algúns algo irresistible. Para certos artistas, algo inseparable do seu oficio. Cando a un xornalista lle encargan unha entrevista con algún, imaxino que dará por segura unha ou varias declaracións máis ou menos rechamantes; outra cousa é que ó final cheguen a producirse. Na primeira metade dos setenta, era práctica estándar en moitas películas españolas de baixo orzamento introducir na metraxe, cando menos, unha escena con algunha parte suxerente dunha anatomía feminina ó aire. Era unha maneira de atraer ás salas de programa dobre os espectadores que non foran a Perpignan ver a Marlo Brando e a Maria Schneider en acción coa manteiga. Máis dun artista (aquí non especialmente, aínda que hai os seus exemplos) tamén intenta hoxe atraer espectadores ou lectores, e a súa arma máis frecuente é botar por ela.

É sabido. E dígoo sen ton despectivo. Eu mesmo ceibei algunha que outra “boutade”, como lles chaman os elegantes. Nesta web, unha ou dúas. Mais non o fixen con ánimo promocional (por razóns obvias) e, de tódolos xeitos, procuro controlarme.

Aínda que remate por captar máis atención un futbolista desmentindo que ande tristeiro ca un escritor afirmando que nun sistema literario os seus colegas se limitan a facérense editar para se leren uns ós outros, hai que intentalo. Con máis motivo se se trata de alertar ó destinatario sobre un problema importante no cal non hai máis xeito de que repare. Iso si: tamén entendo que, manipulando este tipo de elementos, hai que poñer coidado na medida. Unha persoa pode propoñerse armar escándalo e, sequera en parte, conseguilo, pero a conta de pasar por basta, pueril ou mesmo estúpida, séxao ou non en verdade.

O máis habitual é que as provocacións no mundo artístico sexan de dúas clases: unhas veces, as balas apuntan a obxectivos coma o varón branco heterosexual occidental, o Estado español (tamén o goberno autonómico, pero menos, e iso que o merecería), o sistema financeiro nacional ou mundial e demais dianas de tiro a proba de case todo proxectil (a última das citadas é practicamente invulnerable hoxe; a semellanza de certos animais, se perde un anaco, decontado o rexenera). Outras veces, as provocacións non buscan concienciar ó ser humano sobre a decadencia da civilización moderna e o pouco que está a facer por evitala, senón simplemente dar que falar, para que un libro, un filme, unha obra teatral, un programa televisivo, etcétera, venda máis exemplares ou entradas ou teña máis espectadores. Os provocadores, nun caso ou noutro, poden levar máis razón ou menos, non se fala diso aquí. O que me parece evidente é que, con este hábito xeneralizado de botar por ela, o que se está conseguindo é que cada vez sexa máis complicado saber ata que punto unha persoa é sincera nas súas opinións ou soamente pretende facerse notar. Cada vez é máis complicado saber se se pode acreditar no que esa persoa di.

Por último, teño para min que, agás cando non haxa máis remedio, non se debe procurar ser provocador. Se un o resulta, ha de ser pola excepción que constitúa a súa forma de ver e pensar expresada con naturalidade, non por unha viraxe interesada (e forzada) nesa expresión. Noutras palabras, a faísca que fai que outros poidan atoparnos provocadores non se pode crear artificialmente, nin se traballa, senón que se ten ou non se ten, de seu. O demais é ficticio e non funciona.

Desexo ou paciencia

Será porque ultimamente me vin obrigado a unha parte do oficio como é a corrección dunha novela que me resulta especialmente cargante, xa non só pola monotonía perigosa que implica unha serie de entre seis e nove lecturas completas consecutivas, nin porque nunca se acade o obxectivo desexado de deixar en cero as partes a enmendar (antes ben ó contrario: sempre, por moi ben cosido que se coide ter deixado todo, xurden mellores maneiras de dicir ou omitir), senón por detestar ler o que un mesmo escribe.

Será. O caso é que non teño gana de escribir practicamente nada. Faría unha excepción cun cheque en branco ó meu nome; poucas máis. Só teño gana, por exemplo, de mirar series de formato televisivo e inventar, sen ambición ningunha, novas historias a partir de personaxes ou situacións que alí resultan moi secundarias. Ás veces mesmo se acaba por materializar algo do imaxinado. Pasoume hai pouco con This Is England, a serie. Un dos personaxes, Kelly Jenkins, chamárame a atención xa desde o filme que daría orixe á secuela televisiva. Alí é unha figurante con tres ou catro liñas banais de diálogo en total, o que pode ser comprensible se se pensa que Chanel Cresswell tiña 16 anos daquela, e porén vinlle potencial para máis. Na serie realizada polo Channel 4 vai gañando, tal e como eu fora tecendo de cabeza mentres escoitaba os grandes éxitos de Suede, un protagonismo turbulento e conmovedor ós poucos. A actriz levou un BAFTA e todo. Ogallá tivera eu tanto tino para todo, pero só o teño para o non rendible.

Teño gana disto, e de ir máis amodo. En todo. Que tamén é unha putada, porque, como me adoita suceder nunha cidade coma Lugo, cando eu quero ir a 130 o resto dela vai a 25, e á inversa. Moitas veces, cando me dan conversa comprando a prensa ou antes de me cobrar o café, eu paro un pouco, mesmo unha vez morta a conversa de motivo máis mercantil ca outro. Non marcho decontado, senón que quedo a observar o que sucede por uns momentos: os acenos da xente, algún cambio no lugar no que puidera non ter reparado, calquera cousa aparentemente nimia no seu sentido máis coñecido. Non vexo por que non mo poida permitir e quero facelo. E a xente suspira e mírame con certa impaciencia non agresiva e dime: “Pois… adeus.” Coidan que espero, cando o que fago é agardar. Coidan que é desexo, cando é paciencia. Non entenden nada, nunca.

‘Slashers’ literarios

cutter-659074_1280

Falaba Emma Pedreira dunha súa visión (moi) persoal novelada do caso Romasanta, e ó ler o que contaba lembrei a saga Venres 13 de Sean Cunningham. Quixen mirar, de feito, o ata agora derradeiro reboot, esa mestura de terror e sexploitation de 2009. Souben refrearme a tempo.

Unha das distincións que Pedreira se propón na súa novela fronte ó que ela entende coma convencional é “falar de Romasanta sen darlle excesivo protagonismo para non descompensar [sic] as súas vítimas, non crear un achegamento inxusto, unha mistificación”. É unha declaración algo contraditoria, porque na mesma entrevista afirma que lle interesa saber os motivos do que seguramente será o asasino en serie máis famoso da historia de Galicia. Quere meterse na súa cabeza, e ó tempo restarlle protagonismo. Non se lle pode negar o risco.

Aquí non pretendo facer unha crítica desa novela. Comprendo que estamos nunha fase na que na ficción literaria é tendencia a fiscalización moral e o intento de axuste de contas respecto á realidade. Non a pedimos e non sabemos ben como foi que xurdiu, pero velaí está e os resultados son os o que son. Quedo con esa idea básica entre aspas, que vexo errada de principio a fin. Se queres falar dun asasino, e facelo ben, o asasino debe ser o protagonista absoluto, non a vítima. O contrario é armar un slasher literario: unha especie de autómata homicida, silente e implacable, por unha banda, e pola outra o grupo heteroxéneo, máis estándar ou menos estándar, cada un coa súa historia particular, a xeito de peóns dun Deus aburrido e putañeiro. Pode non agradarnos un asasino, mais o escritor está para expoñer, e o xuíz para xulgar. O feito de que Pedreira semelle interpretar que o protagonismo dun personaxe equivale á xustificación ou mesmo á dignificación dos seus actos, algo que non pode ser máis falso tomado coma norma, é indicador dun concepto perigosamente maniqueo do oficio, e talvez de pouca fe na capacidade de discernimento do lector. Penso, escribindo isto, noutro exemplo de cinema, como foi a interpretación que Bruno Ganz fixera dun Hitler próximo ó final no filme que en castelán titularon El hundimiento. Tal interpretación amosara demasiada humanidade para algunha xente, seica, ou ben o soñei, non sei. O Führer tiña que quedar reducido a un boneco cun bigotiño ridículo esbardallando con voz de criatura. Iso tería sido o correcto para non dar (máis) pulo ó movemento neonazi, supoñemos.

O Venres 13 de Marcus Nispel non é mal plan para unha noite coma estas que quedan ultimamente, con todo. Nunca oín que levara nada en Cannes, pero todo se andará.