Pedra e cartón

rimini-2362014_960_720

Foto: Gustavo Zini

Publicado en Letraenobras.com o 28 de xullo de 2012. Sigo a ser tan irresponsable coma entón, penso.

Xavier Alcalá, a propósito da saída do prelo da súa última novela, Verde oliva, centrada na saída de galegos cara Cuba hai cento e tantos anos, comentaba que non comprendía como aquí, ata o momento, non se ten aproveitado literariamente a “épica” da emigración. Afirmaba que todo escritor galego debera ter a súa novela sobre o tema, o cal, segundo el, “da para todos”.

Isto fíxome pensar que ese “todos” poida ser un xenérico preguiceiro [coma todos]. Polo menos, eu non me vexo dentro dese conxunto no tocante o asunto que tratamos. Falo de que Alcalá puido ser desleixado nese xenérico, pero non máis, en todo caso, do que poida selo eu á hora de me documentar antes de sentar a escribir unha novela. Nunca se pode dicir nunca, pero hoxe non me imaxino rematando unha novela histórica, poño por caso. Tampouco, e a isto ía, unha sobre galegos na Pampa, Cali ou Camagüey. Xamais me divertín estudando no seu tempo, nin acho divertido agora saír á rúa co caderno ou a gravadora na man a pescudar aquí e acolá, visitar posibles escenarios, erguer nubes de po de toneladas de burocracia esquecida… Non. Niso paréceme que son coma Rod Stewart, a xulgar polo que dixo na presentación dun disco recente: “Eu non son Tom Waits, non me divirto compoñendo”. Pois eu non son coma Xavier Alcalá: non me divirto documentándome. (Aínda que tampouco se me ocorrería equivalente literario a Do You Think I’m Sexy?).

O caso é que esta visión academicista da literatura continúa a ser a predominante aquí; hai quen fala do “gozo” da literatura, supoño que pensando como lector. Cando me publicaron A Balada, a editora díxome, distraida, algo así coma: “En principio, pensabamos metela na colección xuvenil, pero ó final dixemos, veña…” Vaia, que non resultaba solemne dabondo para ser chamada literatura para adultos. Non soaba a tese doutoral. Non soaba seria.

É un dos simplismos máis aceptados no mundo literario.

Eu, lonxe desta teoría, non atopo censurable que un escritor sexa algo irresponsable. Non me parece mal que se valore o esforzo que supón a procura da coherencia documental, mais acho trabucado que se entenda coma algo imprescindible. Arte non é sufrimento por definición; non para min. Nin tampouco todo o que non sexa produto dun esforzado traballo de investigación é algo doado que calquera o fai. Sen ir máis lonxe, a moitos esforzados investigadores literarios capaces de recrear ó detalle a vida diaria durante o reinado de Witiza (non é pouco) tal vez lles resulte imposible enfiar dous versos, ou dúas palabras que duren na memoria máis doutros tantos días.

Esas cousiñas que non saen do caderno, nin da gravadora, nin dos papeis amarelecidos, nin sequera das viaxes, e que confiren alma a unha creación literaria. Con certa frecuencia, o problema de supervendas ou literatura de denuncia política, e tamén, aínda que pareza mentira, de obras estilística e lingüisticamente moi traballadas, adoita ser que a casa está armada con extremo coidado, conforme a un plano calculado ó milímetro e modificado cento dúas veces ata acadar a maior proximidade á perfección técnica, pero con ladrillos de cartón.

A falta de poder unha obra literaria acadar a perfección, eu son dos que, aínda que queden algunhas tellas soltas ou o perímetro vaia tres centímetros máis longo dun lado, prefiren a pedra de cantería.

O que talvez non se ve Nesa Serie Tan Famosa

Seique rematou Esa Serie Televisiva Tan Famosa, así que confío en que non vos hei facer spoiler se falo aquí do episodio final. Non vin nin o primeiro. A súa sona é inmellorable, polo que teño entendido, ata o punto de merecer loas (comedidas, naturalmente) de alguén tan desencantado co rumbo do mundo actual coma Javier Marías. Para que vexades. E así e todo non che me chista. Un amigo meu si que a viu enteiriña agás o derradeiro capítulo. O único que se me ocorreu preguntarlle foi que como fora que non lle dera unha embolia. Talvez estea eu influenciado na miña falta de interese pola miña querenza polos planos sinxelos, non só na ficción literaria: paréceme de libro que unha serie televisiva que procure resultar atractiva debe ter a súa trama centrada nuns poucos e ben definidos personaxes. Nesta serie, se non estou mal informado, hai máis entradas e saídas ca na Colmena de Cela e na T-4 de Barajas a tarde seguinte ó inicio das vacacións de verán na Administración Pública xuntas. E nomes impronunciables, a presadas.

Sexa como for: nos medios de comunicación, que dan a este episodio final unha cobertura non de todo explicable, a tendencia é non sei se dicir crear ou insistir na perspectiva de xénero arredor da Emilia dos dragóns (non lle escribiría ben o nome de memoria e dáme preguiza procuralo no Google) e mailo Jon Neve. Polo visto, á Emilia fixéronlle unha boa argallada: negáronlle a coroa do reino á que seica tiña máis dereito ca ninguén e déronlla a un señor, que como está de moda pensar de case todo señor, nin un grolo de auga merecería. Non sei se lin mal, pero iso entendín.

Despois resulta que a Emilia perdeu os tentos de moi mala maneira, púxose asasina perdida, imaxino que se botou dacabalo dun dragón e aquilo foi unha merenda de negros. Foi así?

Se foi así: pode que moita xente non se decate do detalle, mais eu vexo intranscendente o tema do xénero comparado con outro. Ata entón, semellaba idea cabal que a Emilia era a máis axeitada para gobernar o reino. De non ter sucedido aquela argallada, ela tería sido coroada. A mesma que, logo da inxustiza maior, se tornou unha Shiva loura de tintura e desencadeou o inferno na terra. Cabe preguntarse que clase de raíña tería dado cabeza de equilibrio tan precario, digo eu. Porque cumpriu unha viraxe dramática dos acontecementos para saber que o equilibrio era tan precario, de certo.

Conclusións: O exercicio do poder require unha capacidade, polo común ó alcance de poucos. A consciencia da condición de vítima pode desencadear atrocidades, xustificadas a ollos de quen as perpetra.

Ou igual miro de máis e todo ía de nenos e nenas, eu que sei.

A verdade na literatura de gasolineira

Conta James Sallis, autodefinido coma escritor de novela negra por casualidade (dar co tema sobre o que máis che presta ou menos che custa escribir ten moito de casualidade), que a premisa elemental da literatura negra non mudou nos Estados Unidos desde a fin da Segunda Guerra Mundial ata hoxe. Naquel tempo, di el, os medios de comunicación fomentaban a idea dun país de épica, beleza e fartura. Ó tempo, as novelas do xénero comprábanas nas gasolineiras lectores de clase traballadora: esas novelas si que amosaban o mundo moi real e nada compracente no que eles vivían.

Nunca pensei que a arte deba reflectir totalmente a realidade e sigo sen pensalo. Por contra, gusto das novelas e dos filmes nos que, cando menos, algúns personaxes son novelescos ou cinematográficos e din cousas novelescas ou cinematográficas: gusto de que haxa algún personaxe de acción a facer chanza da propia sorte co gañote moi preto da navalla como facía Eddie Murphy nos 80, para entendérmonos. Hai algún tempo, a proxección dun filme de Terry Gilliam nun festival de cinema rematou coa deserción case absoluta (seica) do público e coa cólera do director alí presente; non cheguei a ver tal filme, mais polo que sobre el me informei debía ser máis ben repulsivo, conforme ó xeito de concibir o seu oficio de non poucos artistas con ansias de sublimidade. A vida xa é putañeira de máis coma para replicala literalmente no que debera estar destinado a dar goce ó espírito.

Destinado a iso, mais non só a iso. Xa falei antes do enganoso dos produtos culturais de moda, dese edulcoramento que, mesmo para unha oferta calculada para un destinario que chega á casa coa cabeza de dez horas de choio e para ser unha ficción, chega a facerse excesivo. Polo menos para uns ollos que queiran ver, quere dicirse. A arte non debe ser real, mais si contar cunha base real. Se non, non se pode facer arte, como non se pode facer unha empanada sen fariña. Razoamento que non é novo nin en min, nin no gremio; téñollo visto defender a escritores que o menos compracente que escribiron na súa vida foi a palabra “cona” en boca allea. A diferencia vén dada polo exemplo inicial: se a novela negra (a daquela, que non era o que hoxe chaman así) deu chegado ás gasolineiras, a literatura non edulcorada debera ser capaz de chegar tamén. Que si, que entendo que para tal se dar a xente precisaría dun pelello ben máis duro do que hoxe é frecuente ter. Un pelello duro para aceptar o que se é, pois por algo aquelas novelas eran tan cribles nese sentido: falaban do que hai no interior de cada ser humano, quéirase aceptar ou non. Ler ou mirarse no espello.

Perder contra unhas bragas

urban-1513868_960_720

Foto: Joshua Wilson

Unha vez presenteime a un premio de microrrelato e perdín contra un microrrelato sobre bragas. Non lembro ben de que ía o tal relato, aparte de que ía de bragas: de moitas bragas. O meu era unha brincadeira elegante sobre a chamada intelixencia artificial, tan intelixente que mesmo chegaba a se enganar a si mesma, sen caer na conta disto ata non haber volta atrás. Pero non ía de bragas, para enorme desilusión dos membros do xurado, supoño.

O asunto deixoume intrigado. Leva a miña obra sendo desbotada en favor doutras ben variadas e con certa frecuencia moi necesitadas de mellora, a verdade sexa dita, tanto en premios modestos coma este coma en Premios De Prestixio, mais nunca tal me acontecera. Escribín ós organizadores do certame pedindo unha explicación en detalle, pois por non publicar, nin acta da resolución publicaran. Non deixei notar ton indignado ningún, por descontado: hai ben tempo que deixei atrás esa fase. Non. Todo era curiosidade. Agradecín que a réplica tivera máis de dúas liñas de texto. A señora encargada de satisfacer as miñas dúbidas non tiña nin idea de por que acontecera aquilo, pois todo o que atinaba a dicir, con arrodeos e amabilidade, coidándome doído, probablemente, era que fora así o ditame e xa. Convidábame a discutir a cuestión diante dunha cunca de café. Deixando a un lado a inutilidade deste acto, sabía eu ben da miña nada descartable fusión de fusibles diplomática en situacións coma esta e preferín non tentar o demo.

Era a primeira edición do certame, e polo que sei, resultou ser a derradeira. Dos dous organizadores, un deles deixou de existir de alí a pouco, e o outro non manifestou intención de continuar. E, malia que a señora puidera non se ter decatado, xa viña de dicirme demasiado.