Unha transgresión

republic-of-korea-1886563_960_720

Non moi lonxe da miña casa, de fronte a un parque, hai unha rea de tres ou catro edificios singulares. Son singulares porque algún aínda conserva porriba do portal un letreiro que, como moi cedo, foi impreso nos anos 50; porque abonda cunha soa ollada para saber que a súa arquitectura é sen dúbida doutro tempo, con esas molduras planas a xeito de marco externo das ventás estreitas, esas liñas tan marcadas e esas portas (as que non foron substituídas por portais modernos) que me atrevería a dicir que xa non se fabrican, polo macizo da súa madeira; e porque se atopan encaixados entre edificios de construción recente, talvez máis confortables e mesmo saudables, espectaculares no estético, algún recuberto de vidro de cor que reflicte o ceo anubrado, e tamén impersoais e con case toda probabilidade menos duradeiros.

Sempre que paso por diante do parque, vólvome a ollalos. Nunca sabe un cando será o día no que remate a súa resistencia e se volvan cascallo para beneficio dalgún construtor chouriceiro. Un inconveniente dos moitos da vida nas cidades é que un non pode satisfacer a súa curiosidade ou procura do goce estético todo canto quixera, pois do contrario resulta indiscreto decontado. As cidades están feitas para os camioneiros, para atravesalas sen miralas. En cambio, quen xa pouco ten que perder, transgrede. Ignora esta prohibición non escrita e, en pensamento (se non en palabras) da Maioría, fica de cando en vez apampando para o que esa Maioría coida que é o aire baleiro.

Tal fixen o outro día, un máis. Desta vez, porén, deuse unha diferencia. Un dos membros da Maioría, un fulano próximo a iso chamado mediana idade, acompañou a miña ollada coa súa. Eran distintas. El non se estaba a preguntar que clase de xente tería sentido o pasar das horas alí, quen serían ou que pensarían das súas vidas; canta enerxía vital en tránsito poden chegar a ver unhas paredes. El andaba á procura dun tolo con medio corpo fóra da fiestra ou dun fío de fume indicio dun incendio.

“Podes presumir, ho, podes”, pensei. Ver e non ser quen de mirar, mirar e non ser quen de ver.

(Hoxe ía escribir sobre outras cousas: Irene Montero e mailas influencers asesoras, o detalle de por que tanto se fala do coroavirus e nunca se explica ben o seu efecto sobre un corpo humano san, o enésimo enredo no chamado sistema literario… Pero para que. Deixemos estar a cousa así. Ou non?)

O home da guitarra

teamwork-642633_960_720

O fulano está moitos días na mesma porta da rúa Aguirre, á altura do hipotético fielato. Toca a guitarra mentres o altofalante que ten á beira emite unha música chunda chunda de melodía indistinguible; éxitos latinos (e digo latinos querendo dicir desde Julio Iglesias a Gardel), case seguro. É home tirando a vello, cunha calva da cor do café con leite rodeada dunha presada de cabelos brancos, diría que suramericano, de aceno imperturbable. Non di nada, non canta, só está alí tocando na súa guitarra eléctrica con golpes de man repousados mentres soa o chunda chunda e pasa a xente.

É un guitarrista particularmente malo, sobre todo porque non son notas o que abrollan do rozar dos seus dedos nas cordas. Limítase a arrincar delas, por contra, sons sinxelos, como faría se fora un actor e aquilo a filmación dunha escena; creo que nin sequera varía a posición da súa man esquerda no mastro, ou, polo menos, sempre lle vexo os dedos pousados nel á mesma altura. Lembra a Jack Nicholson en Psych Out!, onde interpreta o cantante dunha banda de rock ácido e móvese no escenario dun xeito semellante, quitando que Nicholson fai coma se a guitarra fora un bebé chorón e el tratara de calmalo. Os sons da guitarra do home da porta da muralla non teñen relación ningunha coa música do altofalante: son lúgubres, ó abusar dos graves, e algo distorsionados. O que penso cada vez que teño que pasar por diante del é que lle viría ben usar o slide, ese cilindro que se coloca nun dos dedos que van ó mastro, para que ó pisar a corda o son resulte “estalicado” no aire; Ry Cooder faino moi ben. Nunca llo digo.

Este fulano fáiseme intrigante. Dubido que teña tan mal oído como para se coidar un bo músico. Logo debe haber nese ar indiferente, ou diría mellor impermeable, unha especie de forza de ánimo insólita, non de todo terrenal. A idea cáusame certa vergonza nesas mañás nas que me ergo sen ansia de case nada. A teoría di que, se el pode, calquera pode. Desafortunadamente, a realidade oferta un reparto da maxia ben máis irregular.

O soño do asasino

abstract-3766886_1280

Foto: Gerd Altmann

Nun país tan pouco amigo do xénero verdadeiramente negro (os que me ledes aquí e nas redes ben me entendedes) como é este, entre Estaca de Bares e Algeciras, é paradoxal o éxito de cousas coma Mindhunter, esa serie na que axentes do FBI especializados en psicoloxía criminal entrevistan asasinos en serie en prisión por veren de comprender os seus motivos, que son os do inimigo: boa táctica. (Como saberedes, a produción da vindeira tempada ficou adiada sen data como resultado do que, por usar a expresión ianqui en tradución literal, vén sendo poñer todos os ovos na mesma cesta: sen David Fincher, non hai serie, e o señor Fincher anda moi ocupado, seica, coma para ter conta dela.)

É paradoxal porque aquí, como sinalou Diego Ameixeiras algunha vez, apenas se le novela negra. A comparación entre negro e policial é, nesa orde, coma esas parellas con fillos revoltosos nas que un dos proxenitores reñe cos cativos mentres o outro resta importancia ás súas trasnadas. Aquí a xente é máis deste último, do proxenitor desleixado. Porque o xénero negro ingresa de pleno no pouco edificante e menos chistoso: procura a raíz do mal. Nada para ler na praia, nin ó que lle cadren gabanzas desenfadadas, pois.

En castelán, apareceu hai pouco Magnetizado (Anagrama), libro do argentino Carlos Busqued ó que lle imos chamar “novela” sen selo propiamente. É un conxunto de noticias de prensa e retallos da entrevista que Busqued lle fixo nun centro psiquiátrico penitenciario ó seu “protagonista”, Ricardo Melogno, asasino de varios taxistas durante un breve prazo de tempo, no mes de outubro do 1982, na zona de Buenos Aires; só foron catro ou cinco mortes, só nese mes, para nunca máis facelo, segundo el porque o impulso se esvaíu. Melogno tiña vinte anos no momento, procedía dunha familia inusual, cunha nai espiritista, ‘misándrica’ e algo sádica, tiña estudos primarios e, aínda en existencia tan breve, chegara a se iniciar na santeiría no Brasil. Un problema frecuente na investigación criminal é que moitos asasinos en serie, por carencias analíticas e/ou expresivas efecto dun nivel cultural máis ben baixo, son incapaces de dar unha explicación minimamente elaborada do feito: “porque me deu por aí”, sería un resumo eficaz das súas palabras. Melogno, por contra, ofrece mesmo as súas propias teorías sobre o mal e o ser humano. Un dato relevante é que, na súa avaliación psiquiátrica, non falaron de enfermidade mental en sí, senón de desviación da persoalidade normal. Era, segundo conta el mesmo, unha persoa que vivía o máis do tempo nun mundo de ficción, polo que as cousas deste non lle afectaban demasiado.

É un libro que paga a pena porque, sen nunca xulgar, deixando o exposto á interpretación que o lector lle queira dar, quere saber. Unha eiva xa típica aquí cando, no cine ou na literatura, e xa non digamos na información xornalística, se trata de afondar nos detalles dun crime ou intento de tal, é que, por moito que ás veces se prometa o contrario, nunca vemos as cousas a través dos ollos do criminal, ó que simplemente se condena moralmente antes de que sexa condenado xudicialmente con todo merecemento. Un, como lector e en particular como escritor, bota en falta esa perspectiva para que a historia quede completa. A comprensión plena pode con moita frecuencia deixarnos mal corpo, e porén é necesaria, a non ser que queiramos ser coma Melogno e vivir nun soño.

Glifosato para a insignificancia (desde a terceira vía)

apple-3483512_1280

Foto: Ulrike Leone

Entre as virtudes de María Reimóndez, e nisto igual fai coma min, non está a da sutileza. Nun recente artigo seu, define as opinións contrarias á súa coma “pesticidas”. Literalmente, define así ós opinadores, pero é o que coido interpretar. Entende que certas persoas, desde as redes ou desde certas páxinas, tramaron un plan de defenestración contra un grupo de autoras feministas polo feito de ser as dúas cousas. Semella moi convencida de que tal é o motivo dos que para ela son calumniadores. Afirma ver na soa discrepancia unha agresión. O artigo ten traza de ter sido escrito ás tres e vinte da mañá. Non é por faltar: quero dicir que intúo o sangue a latexar na cabeza da autora conforme tecleaba. Non vos aconsello tal método. Mesmo se é para poñer a alguén pingando, cómpre polo menos un borrador antes da versión definitiva. Razoar a aldraxe. Do contrario, de ser certa esa maldade que denuncia, os “malvados” teríano ben doado para desmontar a teoría. Por exemplo, poderían argumentar: dubido que en ningún momento anterior da historia da literatura galega houbera tantas mulleres publicando, vendendo ben e recibindo premios e gabanzas coma no actual. Non botei as contas, pero diría que o máis do (por chamarlle así) aparato mediático cultural galego está a predicar a súa paixón polas escritoras hoxe, case sen importar o que escriban, con tal que cumpra unha serie de requisitos, extraliterarios os máis, se non todos. Con tanta exposición, é bastante comprensible que, en consecuencia, se reciba tamén moita máis atención por parte da crítica; cando a literatura galega era o que Reimóndez chamaría patriarcal ou falocéntrica, eran os varóns os únicos susceptibles de levar coa vara nos dedos. Certo é que pode haber un costume ás críticas amigables, favorecido por unha militancia de razón de ser para moitos obvia e para min non tanto, de aí que cando unha non o é, se lle poida facer traumática á afectada. Isto, malia ver a súa obra, como dixen, publicada, premiada, traducida, difundida e mesmo filmada. Carallo para o complot. Se a todo isto se engade ese certo (e pernicioso) pracer do sentimento de vítima lexítima, aparellado tantas veces ó de autoridade para tecer calquera falcatruada, o que aconteceu era predicible, que non razoable. O paso á idade adulta non queda acreditado no carné de identidade: hai que demostralo por medio dos actos.

Logo disto, teño lido nas redes observacións despectivas sobre a (suposta) atención excesiva que se lle dedica na literatura galega ós blogs. Dicir isto é coñecer pouco o asunto. Non só porque un blog non deixa de ser un soporte e máis nada: é o contido o que determina o seu valor, senón porque non é que este conxunto de editoras, escritores e críticos e un par de xornalistas que é o chamado sistema literario galego, esta insignificancia, teña moito máis onde se agarrar ca iso. Ou é que saímos no telexornal cada noitiña e non o souben?

Algo máis atinado andaba un blogueiro e tuiteiro ó falar da inxenuidade de quen coida que as novelas “cumpren algún tipo de papel na sociedade actual”. Verdade: non sei se nalgún tempo os escritores fomos o que se di importantes; hoxe, desde logo, non. Por iso se me fai tan ridícula esa carga didáctica e ideolóxica da que tantos autores galegos de hoxe dotan canto escriben. Fai, porén, unha división do sistema entre partidarios da literatura “de masas” e a da “excelencia” que, á marxe de que se lle poderían atopar moitos matices, cae nunha omisión básica: a da terceira vía, a dos que tanto se nos debuxa nos beizos un sorriso vergoñento perante unha sinopse que inclúe unha activista medioambiental que se fixo lesbiana logo dun fracaso matrimonial a correr emocionantes aventuras ou un detective engabardinado amante da empanada de mexillóns e do bo Ribeiro a investigar un crime polas Rías Baixas adiante, pluriempregado como cicerone do lector (de aquí ou, aínda que non se crea, de Madrid ou Barcelona ou Sevilla), como nos aburre unha novela sobre unha familia que atopa unha cabra extraviada na súa aira nunha aldea kosovar nos anos setenta, e preferimos en cambio a serie negra de verdade, a glacial, e algo de cultura popular, que non é pecado.

Os da terceira vía nin leiramos co que queren as editoras hoxe (un supervendas de facto do que tirar cartos para editar supervendas potenciais) nin nos contentamos co estereotipo como norma estándar de creación dun personaxe, nin tampouco somos nada eruditos nin temos querenza polas conversas con -ismos. Os autores supervendas son amables con nós e nós con eles. Igual nos pasa cos defensores “da excelencia”. Sabemos que, no fondo, non somos nada nin para uns, nin para outros. O que escribimos anda no fío da navalla para os primeiros, e é irrelevante para os segundos.

É a razón pola que me permito falar deste tema. Cando se dá un conflito de difícil resolución, como tal é o presente, vexo polo menos novidoso, se non conveniente, que o examine unha parte non interesada.