Os malos de Lenzi

Umberto Lenzi, aquel director de cinema para salas de barrio, dito sen desprezo ningún, explicaba que a inspiración para os seus poliziotteschi (cinema negro italiano que acadou a categoría de culto nos anos 70, nada refinado e moi exuberante), en particular para personaxes coma Il Gobbo (O Chepudo, aí enriba na foto, interpretado por Tomás Milián, actor cubano do método, morto hai pouco), a tiraba dos malfeitores dos filmes de James Cagney, que adoitaban presentar algunha tara física significativa.

Ás veces leo opinións sobre libros ou filmes nas que quen as emite se congratula de que un personaxe, poñámoslle homosexual ou negro ou xitano, non sexa presentado coma un malandro, unha demente ou cousa semellante. Nunha bastante recente, a opinadora falaba dunha lesbiana. A opinadora é desas persoas que entenden que a arte debe influenciar o social, polo cal toda explicación estritamente racional que se lle dea sobre o asunto lle entrará por un oído e lle sairá polo outro. Explicareino para o resto do universo: que unha lesbiana, persoa cunha condición sexual aínda hoxe observada con calquera reacción agás indiferencia, apareza na ficción (recalco a palabra) retratada á marxe da sociedade é algo do que se pode gustar máis ou menos, e que pode indignar mesmo, pero algo perfectamente verosímil. Os malos dos filmes de Cagney érano porque as súas eivas os fixeran rexeitables a ollos da xente “normal”, e en consecuencia empurráranos ó unico lugar no que poderían sobrevivir: o submundo, que lles termaba do orgullo e lles cebaba a cobiza tanto como lles ennegrecía a alma.

Na ficción (volvo remarcar a palabra), o malo da película pode chegar a ser o personaxe máis completo, ó ser o único que se pode permitir case todo tipo de condutas. Claro que, polo menos ultimamente, esta posibilidade non se está a explotar. Teño ocasión de mirar bastantes estreas de cinema independente da meirande industria mundial, a dos USA. Con independente quero dicir de fóra das majors de Hollywood, non falo necesariamente de cinema de festival. Pois ben, conclúo que: a) é unha época inmellorable para actuar se es muller ou varón dalgunha raza diferente da branca, b) basicamente os argumentos están deseñados para elevar a figura dos mencionados no apartado a e c), como consecuencia do anterior, o malo, que adoita ser o varón de raza branca co papel máis importante dentro dos actores da súa raza e cor do elenco, é un espantallo baleiro de calquera profundidade, que se limita a ceibar as súas liñas para dar pé ás da heroína antes de que esta o espose, ou o desenmascare ós ollos do mundo, ou lle fenda o cranio cunha macheta. Moi semellante, como saberedes, ó que está acontecer no literario. E é todo unha mágoa porque, como penso que dixo Buda aquel día, o noso erro é que coidamos que temos tempo. Mentres nos escorrega por entre os dedos coma a area, engado eu.

Os heroes nos currunchos

building-4718121_1280Foto: Pawel Grzegorz

Hai bastante tempo, coido que nunha especie de suplemento para público xuvenil dun xornal, na sección de cartas dos lectores, lin a dunha que se laiaba dun clixé moi presente na ficción para adolescentes. Proclamábase farta de que o heroe que salvaba o mundo fose sempre un rapaz introvertido con gafas. Ela definíase coma unha de tantas mozas que tiñan saído de discoteca cos amigos na véspera dun exame. Quere dicirse, coma unha persoa normal. Ignoro se por tras desa carta había alguén real ou era unha invención da propia redacción, plantexando unha pregunta que, por obvia, atraería a atención dos lectores reais. De feito, e sen nunca pensar en poñela por escrito, eu coidei ter a resposta.

Que o heroe dunha novela ou filme xuvenil sexa un nerd ou friki ou como se lle queira chamar é o máis coherente e verosímil do mundo. É alguén a quen as borracheiras pre-avaliación trimestral, a perda da virxinidade na traseira dun utiliario e as historias para contar arredor dunha mesa de pub lle son negadas. Mal poderá perder a virxinidade porque moitas rapazas tiran ó malote (recoñézano ou, como é máis habitual, non), e mal se poderá integrar na manda porque é vítima da brutalidade do malote e da incomprensión ou indiferencia do resto. (Non dixen “manda” por descoido, por certo.) Nas novelas ou filmes, a ameaza que cae sobre o mundo adoita entrar pola traseira, ás caladiñas. Como a xente normal está tan sumida no seu propio balbordo, o único que pode decatarse é quen ficou silencioso nun curruncho distante e aprendeu a prestar atención ó que ninguén máis presta atención.

 

O sol desde a cela

Foto: Bronisław Dróżka

Non lembro se foi Groucho Marx o que dixo que, para facer bo do panorama teatral do seu país, antes habería que desterrar os críticos durante dez anos. Os críticos son esa xente que adoita indicar o lugar común nunha obra artística como indicaría un tarrelo nun xardín ornamental. Con todo, remataron por seren eles mesmos un lugar común. Son os personaxes dunha de Woody Allen que nunca teñen gracia, os eternos amargados ou (segundo certas opinións) impotentes, pois seica critican o que non poden crear.

Se ben recoñezo que a algúns barra as (non poucos barra as) que exerceron de tales en xurados de certames literarios os mandaría en pleno agosto verter piche polos Monegros adiante vestidos de cazadores de focas, non comparto esa visión, por superficial: é ficar co personaxe e obviar a persoa. Debo ser das non moitas que ven un ser humano por tras da sinatura de Carlos Boyero, por poñerlle. E vexo un ser humano eternamente infeliz. Talvez sexa idealizada, pero a súa figura é para min a da incapacidade de desconexión. Un crítico debe selo as 24 horas dos 365 días. A soa idea estarrece.

Tamén pode ser que estou a reflexionar desde a miña singularidade, eu, que me prestan moitos filmes estúpidos dos anos oitenta de acción e artes marciais. Eles, os críticos “24/7”, no meu sitio, estarían engurrando o fociño ós tres minutos de metraxe. “Estereotipos, trama naif, violencia gratuíta, final de chiste…”, tal sería o seu reconto mental irritado. Se lesen, como leo eu, novelas cheas de personaxes arquetípicos e estruturas anárquicas, ritmo irregular e escenas inverosímiles, e porén divertidísimas ou excitantes da imaxinación, non pasarían da páxina 20, coma Aznar lendo Cien años de soledad. Terían que refrear os impulsos máis profundos para non ir por un rotulador de tinta vermella. Chuck Norris non é unha actriz de dramas uzbecos e o Vian negro non é unha escritora e activista centroafricana de parágrafos longos e fermosos, aptos para citar.

Non é coña ningunha. Vivir así é catar o sol desde a fiestra da cela. Require unha forza de vontade, ou non sei se a invención e mantemento dun universo propio moi alleo ó presente, da que non son quen. Teño sido algo semellante a un “recensionista” por veces. Crítico, nunca. Nas profundidades da escala de clases, e sendo escritor, e en galego en exclusiva ata non hai moito, para facer o pan aínda máis duro, xa acadei o meu límite de sufrimento.

Valerse só

Foto: Volker Glätsch

Co gallo do recente 90 aniversario de Clint Eastwood, linlle nalgures unha súa reflexión sobre o moito que gustaba dos westerns. Dicía que era porque evocaban un tempo no que un home podía valerse só, algo case imposible no presente.

Coido que comprendo a Eastwood. Mirade eses pais xa tirando a vellos, pensionistas moitos deles, que aínda terán os fillos de 30 ou 40 anos vivindo na casa. Pais que lle imitarán un pouco a Clint Eastwood e todo. Verán os fillos almorzando sen afeitar e pensarán cousas que non materializarán en palabras porque xa o fixeron outras veces sen resultado útil, coma que os seus fillos deberan telo todo máis doado do que eles mesmos o tiveron. Moita xente da idade de Eastwood coida realmente que así é. Que o mundo sempre foi un sitio máis hostil para a vida do humano moderno antes.

Eu, porén, o que vexo cada día é un mundo no que é a cada paso máis difícil a iniciativa propia. Un mundo cada vez máis regulamentado, onde afoga un entre requerimientos e condicións, onde de cada acción é preciso dar conta, e cada decisión depende da aprobación allea, todo por medio de procedementos con frecuencia ensarillados e absurdos, diría que máis aínda agora que todo está informatizado. Contrariamente ó que algúns aínda predican, e “predicar” é mesmo a palabra xusta, non abonda con querer, nin sequera con poder.

Por descontado, non podemos dar por verosímiles os filmes. Por exemplo, en O bo, o feo e o malo, de trasladar á realidade o xeito pouco ortodoxo de xerar ingresos do Louro, sería moi improbable que non acabara perseguido pola xustiza igual ca Tuco en pouco tempo. Lembraredes que o Louro entregaba a Tuco, un falcatrueiro cunha rea de delitos de varios quilómetros, a un sheriff, cobraba a recompensa, e cando ían aforcar a Tuco, liberábao a cara descuberta, sen a menor discreción e fuxían a escape, para repetir o proceso noutra vila, e logo noutra, e noutra. Non. Arte e realidade, pouca relación. Mais o que si é moi certo é que, hoxe, alguén que pretenda levar unha existencia tan libre de ataduras de toda caste coma as que adoitaban levar os pistoleiros, estaría á porta do banco de alimentos, que non do de cobrar, á semana seguinte de prender a pistoleira no cinto. É un dicir: falo de vivir dentro da lei. Na vida real, lin o outro día do caso dunha muller á que lle esixiron o carné, a nómina e o informe de vida laboral só para deixarlle visitar un piso de alugueiro. Nun filme do Oeste, teríalle abondado con tirar da alforxa un atado de dólares e amosalos en silencio.

Non é que desprecemos as comodidades do presente, quen poida gozar delas, iso tamén, nin nos vaiamos poñer en plan anarco esixindo a desaparición dos Estados, pero algunha vez estraña un a vila de El Paso no mil oitocentos e pico. Poder atar o cabalo en calquera sitio coa tranquilidade de non ter que pagar imposto de circulación, e de que non existen os parquímetros.

O primeiro día normal

A semana pasada saín da casa pola tarde de verdade por vez primeira desde o comezo do confinamento. Digo “de verdade” porque tiña saído unha tarde a comezos de mes, cando reabriron as barberías. Daquela atopara unha cidade que non era defunta só porque era medrosa, na que o único que se podía facer, aparte de pedir un rasurado, era arranxar o coche. Desta foi de verdade porque estaba aberto todo o demais agás as casas de apostas. Todo o que se supón que non conta, porque fóra do traballo, seica xa nos contentamos con encher a neveira e ir facer de runner. Irlle tomar unha é pecado.

Porén, e entraba dentro do previsible, o primeiro foi un día estraño. Ó pouco de me botar fóra da casa, dei cun fato de quinceaneiros. Notei que murmuraban ás miñas costas. Tardei un pouco en entender. “Se le ve el libro… Jo, qué vergüenza…”. O libro que se me vía era o que sobresaía do peto traseiro dos meus vaqueiros, unha novela de Richard Brautigan en edición vella. Levaba a camisa por fóra deles e os faldóns quedaran por tras dela e non cubríndoa. A rapaza do jo-qué-vergüenza amosaba unha psicoloxía que non me resultou sorprendente. Ela, coma moitas da súa idade e ben máis vellas, nunca lle atoparía interese a quen levara un libro na man. Causoume un sorriso automático. Decidín seguirlles o xogo e ceibei os faldóns: abaixo o telón. Sentínme ante todo coma un pai que non quere quedar de anticuado diante dos nenos. A reputación, e a vergonza de ser una anomalía sen chiste e non comprender ben por que.

Nun bar polo que adoitaba ir antes do enredo, a dona explicoume que reabrira había dúas semanas e decontado decidira renunciar ós seus dous luns de descanso por un motivo ben convincente: en ningún dos catorce días baixara dos 500 euros de recadación, e iso abrindo unhas cinco horas. Fora, dixo, un non parar da barra á terraza e viceversa. A súa terraza era soleada demais para os meus ollos claros, mais tampouco lle tería ocupado unha mesa aínda que todo fora doutro xeito, tan ben comprendín a excepcionalidade do momento. Fiquei no interior delimitado, animal á sombra.

Outro día, unha voz de raparigo berroume: “¡Póngase la mascarilla, señor!”desde o alto, porriba da miña cabeza. Eu levaba a máscara na man porque a avenida estaba pouco transitada a aquela hora da tarde de abafo. Tería ficado parado coma un tuno no medio da acera a cantarlle as instrucións gobernamentais completas, e aspectos nos que poucos reparan e que son de sentido común, coma a distancia física proporcional ó tempo de exposición, que ninguén lle terá oído mentar a Fernando Simón por (seguramente) consciencia abonda da tendencia da besta con feitura de home ó libérrimo albedrío. Non o fixen, claro. Que cona se pode discutir con quen brada desde un balcón? Xa o dixen e diría que caeu mal a afirmación, pero este tempo de confinamento e desescalada deixou en evidencia a incapacidade de tanta xente para pensar por si á hora na que de verdade importa, que é a do medo. E o medo, é un motor no tempo actual, e iso non pode ser boa cousa. O outro é a inconsciencia. Mellor non falar.