Unha canción alterada

Un día estaba no Gadis e oín polos altofalantes unha canción que tiña escoitado cincuenta mil veces antes, por aqueles mesmos altofalantes ou polos doutro local. Era unha cancionciña medio chunda-chunda, en inglés. De tanto tela oído, e malia que non sexa nada do meu gusto, xa case sabía a letra toda. Mentres enchía unha bolsa de clementinas, fun recoñecendo as estrofas. E resulta que dei cunha fenda no predicible. Cando a voz masculina algo amaneirada tiña que dicir “You’re fucking crazy” (“estás coma as putas cabras do monte”, máis ou menos), dixo “You’re crazy-crazy” (“estás tolo-tolo”). Deixei a ver, por se escoitara eu mal. E non. O verso, que era parte do refrán, insistía na variación. Eu estaba completamente certo de que a canción dicía “fucking”. Xa que logo, fora gravada de novo con aquela reescritura pudorosa.

Boris Johnson é noticia estes días por seguir o camiño inverso. Atreveuse a confesar algo que penso que non poucos sospeitaban xa que é parte da súa mentalidade, e da de moitos máis a mover os fíos neste mundo. A afirmación a micrófono pechado de que o actual éxito da campaña de vacinación contra o coronavirus no Reino Unido se debe “á avaricia e ó capitalismo” é unha declaración de devoción polos instintos humanos máis baixos, un deles o da supervivencia, propia ou dos achegados, a calquera custo; a súa significación é conformista como o son eses alcaldes do rural de carreiros no sitio de estradas que, malia as carencias moi evidentes no terreo que gobernan, devolven os cartos da Deputación sen gastar un peso para caer en gracia ó Presidente. Lémbrame Johnson, neste sentido, a un dos dous protagonistas de Pan e coitelo, de Bieito Iglesias. O Conselleiro Carrodeguas asiste á hostilidade da súa muller (que é o que por aí chaman unha “progre”, unión matrimonial non pouco habitual na política institucional, por certo), molesta polo exercicio nada revolucionario do seu cargo, coa consternación de quen, inspirado polo que ben pode chamarse budismo pervertido, está convencido de que as cousas son como son e as heroicidades quedan para as novelas. Non comprende que ela non comprenda que, para acadar o obxectivo, cómpre moita paciencia e moito facerlle a rosca a quen corresponda.

Como queda dito, a versión “non ofensiva” da canción e a arroutada de sinceridade de Jonhson semellan feitos opostos: o defecto fronte ó exceso. E porén, acho que teñen en común ese cheiro bravo ó fundamentalismo. As dúas son cancións alteradas sen xustificación real, unha para matar a naturalidade, a outra para matar o sentido común, e as dúas para matar a liberdade.

Non falo dunha cadeira vella

Foto: Hermann Traub

Na tarde do outro martes saín para un corte de cabelo. Desde o ano pasado, córtoo cada tres meses. Teño sorte de que medre sobre todo en volume e lle imite ó cabo dese tempo, en consecuencia, un algo a Clint Eastwood como era ós meus anos, porque eu con cabeleira tipo Neil Diamond metería medo. Pásame o que a algúns, que cando nos empeza a quedar o tellado descuberto dános preguiza desprendernos de xeito artificial do que nuns anos nos ha faltar por lei biolóxica. O meu barbeiro non disimula o seu descontento. Cada un sábeche as súas.

Despois entrei nunha tenda de mobles e outros obxectos de segunda man. A cadeira na que sento, como agora, para escribir xa precisaba substituta. A xente adoita tirar co que está novo porque xa non aparenta novo. Non é tanta a miña ambición. Só quero a cadeira para sentar, non para crear tendencia na moda. Atopei, arrombada no fondo do local por tras de vultos meirandes, coma se ós donos lles dera reparo exhibila, unha por un prezo case ridículo. Comprendíase por que logo dunha ollada superficial. Debía ser, como moi nova, de comezos dos noventa; para un observador distante, pasaría por unha desas pezas de deseño minimalista e nome escandinavo ou italiano que se venden a burgueses (se algún queda) con vontade de distinción na decoración doméstica por 100 euros. A estrutura resistía ben, e a tapicería estaba intacta agás por unha fenda duns tres ou catro centímetros no asento. Só se coñecía que era unha cadeira vella se se reparaba nas manchas de ferruxe do tubo metálico e se se lle daba a volta, notándose a falta das cubertas de plástico nas patas. Como dixen, ningunha ambición alén do práctico pola miña parte. E por que non, daquela?

Fun andando avenida arriba con ela na man. Algúns paseantes miraban para min. Nesta cidade, coma en tantas, non se concibe cargar cun obxecto meirande cá bolsa dun ordenador portátil se non é valéndose dun coche. Algo acalorado por tras da máscara, non por mor da climatoloxía senón por residuos de impulsos sociais, tirei en canto puiden por rúas secundarias.

Todo o camiño viñera dubidando de se fixera o correcto. Ben está dar unha oportunidade ó que ninguén máis quere se aínda serve. O planeta está tan precario de saúde porque poucos o fan, temerosos de quedar de “famentos”, que é insulto moi galego, por certo: aquí, por mor da mentalidade labrada en anos de escaseza extrema, todo o que non sexa fartura é indigno, non sei se dicir obsceno. Mais, nunha encrucillada, antes das hortas e do prado onde pacen polas mañás unhas ovellas e dous ou tres años, os meus dedos apalparon outra vez o coiro gastado, e os tensores do fondo cederon outra vez con demasiada facilidade a presión tan lene. E pareceume notarlle o cu algo rillado da couza. E non era que captara eu olor ningún, e porén sabía positivamente que cheiraba a podre. Era obvio: estaba a cargar cunha materialización da decadencia.

Direivos que a cadeira rematou convenientemente reciclada. E despois deille uso ó xel hidroalcólico. E despois pasei a man polo cabelo acabado de cortar, que non parecía tan cinsento coma antes. Por cousas coma estas comprendo ós derrochadores.

O fiúncho para o peixe

Onte, fedellando nas grabacións da canle TCM no Movistar Plus, atopei The Babadook. Como me acontece con boa parte do cinema actual, é un deses filmes que provocaron a éxtase na crítica e espectadores connaisseurs, como di a xente fina, e que eu mirara unha soa vez e decidira non volver mirar. Ó reconsiderar esta miña última decisión lembrei o seu por que. É un filme ben feito. É bo en comparación coa enésima excursión campestre de rapazada coas hormonas a ferver a unha cabana nun monte onde mora algún amigo da macheta non moi amigable cos forasteiros, por exemplo (pode parecervos mentira, pero seguen a saír filmes con argumentos así); é común en comparación con outros minimamente máis sutís có exemplo mencionado: común, non malo. E, por enriba de todo, non é un filme honesto. Honesto na acepción cinematográfica da palabra, digo, non tan estrita coma a xeral. Preséntase coma pertencente ó xénero terrorífico sendo un drama. Nada hai de terror nel, agás se consideramos terror os thrillers truculentos que, logo da base que deixaron Psicose de Hitchock e 2000 maníacos de Gordon-Lewis, guiaron o xénero desde os anos setenta. É a historia dunha muller que baixa ó inferno por mor do trauma dunha perda familiar e da presión de criar un fillo soa. O monstro é un pretexto, nunca o motor. Salvando un tanto as distancias, Polanski xa fixera algo así en Repulsión, aló polo ano 65.

Foi casualidade que César Lorenzo Gil escribira no Biosbardia sobre a necesidade da reciclaxe dos libros en papel recentemente. Falara de libros “malos”, que segundo el non merecerían o máis próximo á posteridade que poida haber no mundo da pasta de celulosa, por non achegaren nada valioso, entendo que á historia da literatura. Lorenzo semella rexeitar a idea de que un libro, malia non coincidir o seu contido cos requirimentos dos gustos máis requintados, poida ter algún valor subxectivo para alguén dentro do resto dos seus lectores. Creo que unha vida rexida por criterio tan exclusivo no gusto artístico debe ser unha vida con menos sal cá dieta de quen botou cincuenta anos a churrasco e androllas. Creo que un pode e mesmo debe gustar do (considerado) menos exquisito no tocante ó goce de espírito mentres non perda, iso si, o estilo e a claridade. Que sexa viaxeiro, non turista. O fiúncho é moi vulgar en aparencia, unha herbiña que medra no chan, indistinguible de moitas á primeira ollada. E con todo, sen ela, o peixe, un ser que se diría con máis “historia”, non sabe o mesmo.

Antes de mirar The Babadook e de ler a Lorenzo, mirara outra vez, e van moitas, First Blood, en castelán titulada sen xeito Acorralado, adaptación de Ted Kotcheff da novela de David Morrell, con Stallone de co-guionista como fai con frecuencia. É a primeira e mellor con diferencia da saga de Rambo, a única de todas cunha profundidade psicolóxica notable, cando menos. Non vai de bos contra malos. Non hai vilán, nin heroe. O sheriff Teasle non é malo. A súa persecución non obedece a maquinación ningunha, nin a intereses espurios. El e máis o seu amigo Galt son só persoas non aptas para militar nun corpo de seguridade do Estado. Están cheos de prexuízos e de aprehensión, e poñen os sentimentos propios por diante do sentido común, do trato humanitario, da democracia e da xustiza. Cando maltratan a Rambo e este vira violento, Teasle, que é a encarnación do concepto de “machirulo”, eses seres polo común casados ou emparellados e socialmente ben vistos, non recoñece o seu erro e culpa ó fuxido: “Se a un dos meus homes se lle vai a man, castígoo eu!“, berra, indignado, cando o mal xa está feito. Difícil de crer en quen foi capaz de lle poñer as esposas a un home por forasteiro guedelludo, mentindo sen ningún apuro acerca da súa suposta resistencia ó arresto. Dos seus axentes, o único sensato é o máis novo e menos influente, en contraste coa cegueira moral dos outros, máis experimentados. Logo da trampa no bosque, un reporteiro televisivo informa que os axentes sobreviviron ó ataque de Rambo “gracias ó seu alto nivel de preparación”. Para quen non o vira, feriu algúns de certa gravidade e non os matou porque non quixo, como lle aclara a Teasle un Trautman de maneiras afectadas. Todo isto, a irracionalidade e a arbitrariedade aceptadas coma algo natural, o abuso de autoridade, a realidade desfigurada polos medios de comunicación, tan actual, aparece nun filme que para moitos é un divertimento oitenteiro da era do videoclub e moi pouco máis.

Moitas novelas de peto dos anos 60, 70 e 80 e moitos filmes cualificados de menores son o fiúncho no meu peixe. Son literaria ou cinematograficamente máis ou menos ambiciosos, e porén sempre me deixan detalles inesquecibles. Non sei se Arte e vida sexan algo máis ca iso.

Engados

O meu veciño poeta preguntoume onte se lía El País. Ás veces parece que coñeza todos os meus pasos e ande a rir dun con finura. Os domingos é o único día no que compro El País. El dicíao porque alí escribe Manuel Vicent, que é moi do seu gusto como prosista.

Manuel Vicent paseaba polo Madrid dos 80 cunha gorra de mariñeiro, que é unha especie de declaración de intencións, como adoita dicirse, e daquela ceibaba divagacións máis ou menos poéticas sobre a arte de seducir mozas moito máis novas ca un, coma tantos da súa xeración sabino-autesca (ceibaban esas divagacións, quere dicirse; seducir en verdade xa non sei) coma se fose unha práctica con moito encanto. O meu veciño lamenta que lle custe diferenciar os escritores en castelán de hoxe uns doutros. Tantas cousas non cambiaron en corenta anos, logo.

Vicent escribía onte na contracapa do xornal, a conto deste 8-M, o predicible panexírico da figura feminina, que non sei se, como lles sucede a tantos, tantos outros columnistas, non será o mesmo cada ano. Concluía que as mulleres, que pintaban os bisontes mentres os homes se entretiñan en darlles caza, seica, arranxan sen reproche nin lamentación todas as idioteces destes. Lembro que, desde sempre, é típico de homes terriblemente machistas predicar a suposta mellor calidade humana das mulleres. Cando a algún lle caía nas mans desde o ceo unha cantidade importante de cartos, é un supoñer, dáballos á muller para que os gardara, porque “vós tedes máis cabeza”. As barras dos bares están ou estaban cheas de loas á intelixencia feminina. Créase ou non todo isto: eu ben o vin. Igual ca Vicent o ceiba para as súas lectoras, dito sen a menor mordacidade, pois é columnista, se non sempre sutil, si de moitos trienios, estoutros ceibaban un caramelo que aliviaría a gana do doce das que tragaban tanta ponzoña moitas veces por causa deles mesmos, de xeito que volveran ás súas potas sen lavar e á medicación dos seus sogros en solitario e sen armar liorta ningunha. Como elas non os ían buscar ó bar ás once da noite, eles supoñían que dera resultado o engado.

E corenta anos despois, os escritores seguen falando todos igual e algúns engados seguen a ser efectivos.

Os viláns, as vilás

Mirando El Halcón Maltés, que dan con certa frecuencia no TCM ultimamente, non canso nunca do personaxe que interpreta Mary Astor. É a mala do filme e é perfectamente realista (dentro do concepto de tal na arte, claro): con case toda probabilidade, todo humano ten ambicións espurias. É unha evidencia que hoxe se nega con frecuencia, porque, de admitirse, empecería certas iniciativas: escarallaría propagandas. Pero é así e sempre será, tanto se nos presta coma se non. Moita xente pretende vivir a realidade como se fora ficción, onde hai heroes e hai viláns e todo é sempre máis sinxelo do que realmente é. O que manda carallo é que, lonxe da inadaptación, como talvez sería lóxico pensar que deberan estar, esta xente acada a plena normalidade social.

Se, como escritor, lector e espectador, algo boto en falta estes días, son bos viláns, e especialmente boas vilás. No tempo no que se fixo o filme do que falo, malia que pareza mentira, abondaban. Unha que case todo cinéfilo citará de memoria era Barbara Stanwyck, por exemplo. Digo que parecerá mentira porque aquel cinema, malia estar algo mitificado, tiña as súas eivas, os seus momentos sen sutileza. A vilá era ese ser irresistible que forzaba ó protagonista, mediante a sedución, a cometer actos desprezables. Non era culpa del, pobriño: era ela, que era o demo encarnado. E que se pode facer contra as malas artes do demo? Quen se pode resistir a elas, por moito que queira? Así de inocente e algo misóxina era a idea fundamental daquelas historias espléndidas.

Se hoxe lle fixeran un remake, case seguro que supoñería unha adulteración definitiva. As maquinacións e os actos da vilá explicaríanse mediante unha exposición das súas penalidades vitais que tería como conclusión que todo fora culpa da sociedade patriarcal ou cousa semellante. Sería, pois, vítima e non vilá. Pasa cada día, a cada minuto, na ficción actual, cinematográfica, literaria, é igual (na ficción de aquí é algo extremo xa). Cos viláns adoita ser un pouco diferente. Son monicreques sen profundidade psicolóxica. Xa falei disto antes por aquí, a propósito dos slashers literarios.

É unha pena. O vilán, a vilá, se están ben feitos, se non se pretende reducilos nin á condición de obxecto animado, nin dar xustificación ás súas maldades, é o mellor personaxe de todos, porque pode ser os tres da Comedia da Arte nun só: o pícaro, o bufón e o vilán, por descontado. Creo que cando matamos ó vilán, á vilá, matamos o corazón e matamos a cabeza. Quedamos coa nada.