O que renxe

atomic-bomb-2026117_1280

Ocórreme moito que o que é popular e recibe unha resposta unánime moi positiva non adoita impresionarme tanto coma a esa masa supostamente sabia. Tíñanme recomendado varias veces a serie Chernobyl, que pasa por ser unha reconstrución máis ou menos fiel da hecatombe acontecida na central nuclear de tal cidade no 1986, a súa orixe e as súas consecuencias. Chernobyl era soviética daquela, mais a serie é unha coprodución USA-Reino Unido; nada que nos sorprenda. Como ultimamente o tempo non pasa tan axiña coma antes (ando eu coma certa ministra do Goberno central: non sei en que día vivo, literalmente, e só atino a saber que é luns cando teño que escribir aquí), decidín darlle unha xeira.

Os responsables fixeron un traballo espléndido no tocante á ambientación e ó elenco, e imaxino que á documentación tamén. Se se considera como produto para consumo masivo sen elevada esixencia artística, a súa sona axústase á realidade. Unha ensinanza que dela se pode tirar é que o intento dunha planificación complexa por parte dun ser humano ou, peor aínda, dun conxunto deles, está destinado ó fracaso pola mesma imperfección humana.

Á marxe diso, interesoume a construción dos tres personaxes chave na subtrama principal: o doutor Legasov, o vicepresidente Scherbina e maila doutora Khomyuk. Ignorando a dramatización dos seus ditos e actos, natural nunha ficción televisiva, examinei en particular os seus condicionamentos. Os dous primeiros resultan verosímiles: Scherbina era ó comezo moi reticente a intervir e Legasov facía o papel de científico que deixa caer o resultado das súas análises sen moita esperanza de que a maquinaria gobernamental lle vaia prestar atención. Os dous teñen en común, como é evidente xa de primeiras no político e será revelado no caso do doutor ó final, o medo. Saben que existe unha obriga moral, como saben que os seus cargos e mesmo os seus seres queridos e as súas propias vidas estarían en risco se cumpriran con ela. Temen a expulsión, a persecución e o fusilamento. Malia seren conscientes de que, logo da súa estadía na central, a radiactividade os matará en poucos anos, non se queren veren privados dese tempo.

Máis me renxeu  xa de entrada o terceiro personaxe. A doutora Khomyuk é unha especie de voz a aguilloar as consciencias culpables de Legasov e Scherbina: o 90 por 100 dos seus diálogos son un discurso sobre a necesidade de que o mundo saiba a verdade por enriba de calquera carreira política ou profesional e aínda da fidelidade ó Partido. Digo que me renxeu non por esta épica previsible, senón pola diferencia máis significativa entre o seu comportamento e os dous outros dous. Non aparenta comprender as consecuencias dos seus actos ou, cando menos, amósase indiferente a aquelas. Non aparenta humanidade, pois. Mentres calquera na súa situación, lonxe de heroísmos de cinema, botaría contas da súa insignificancia real, do que sucedería o día despois da fazaña, do que supoñería que o KGB lle secuestrara ou matara os pais ou o home ou os fillos ou os amigos, ou a puxeran contra un valado perante un pelotón armado, ou lle caera unha cadea perpetua, do que serían perdas irreparables, en fin, Khomyuk diríase que baixou dunha nave espacial hai un cuarto de hora coma un ser programado para unha misión de tipo moral e que, unha vez cumprida, subirá de novo na nave e poñerá rumbo á galaxia da que procede. Renxeume e con razón, pois o personaxe resultou ser ficticio. Ulana Khomyuk, segundo os créditos finais, sería unha encarnación da vontade da parte da comunidade científica soviética oposta ó negacionismo dun Kremlin temeroso da decadencia simbólica a ollos internacionais, cativo do orgullo nacional.

Se cadra pesa a miña xeración, que foi a do sabor ó plástico e a do grunge e a de Jesús Gil en porrancho nunha piscina canda unhas modelos en biquini de talle alto, mais nunca acabo de dar creto a quen amosa un desprezo completo pola propia existencia na defensa dunha causa, por loable que sexa. Ese altruismo imprudente, mesmo, por contraditorio que pareza, insensible. Sempre penso que esta xente debe dar gracias por que algo estoupara en Chernobyl aquel día.

Pedras

img_42609

Foto: avilared.com

O outro día, agardando polo filme do Oeste dos mediodías da 2, estiven mirando un pequeno documental sobre o pintor Agustín Ibarrola. A súa obra é ben máis ampla, pero nel soamente falaban dos penedos que foi pintar a certo bosque. Un deles podédelo ver aí enriba. Eu, en materia de arte, son desa clase de xente á que lle prestan os cuadros de Hopper, así que seguramente non poida formular unha opinión seria sobre o asunto. Si podo dicir que o primeiro que imaxinei ó ver tal foi un lagarto intoxicado a forza de lamber pintura.

Aquelas imaxes de bosques sen traza de existencia humana zarrapicados de colorante artificial fixéronme lembrar da vez, estando eu na EXB, nunha clase de Plástica, que pintei con témperas un croio branco dos que hai nos leitos dos ríos. Poida que o teña contado antes. Pinteino cun estilo que lembraba un pouco ó de Rothko, polo pouco nidio do trazo (imaxino que intencionado no caso do artista) e un moito ó deste Ibarrola grafiteiro campestre, polo colorido algo atrapallado. Un compañeiro mirou para a pedra e dixo, con desdén de clase obreira, por aquilo do pensamento utilitarista, que parecía unha pedra do camiño. Por moito que daquela non se me ocorreu rebater a súa afirmación, que non razoamento, é doado de ver para calquera que ben poucas pedras do camiño hai con semellante aspecto. Non sei se vos pasa que batedes coa réplica axeitada media hora ou vinte e moitos anos máis tarde. A min, moito.

Agora a idea era outra. A imaxe era diferente. Por un momento, vínme a min mesmo coma un grafiteiro campestre de sona, como mínimo, peninsular, a ser posible sen txapela nin falar enfático. Pódevos soar a coña, pero non coido andar moi trabucado se aventuro que a base de moitas carreiras artísticas foi algo tan feble en aparencia coma un ollo alleo favorable no momento oportuno. Non me fagades moito caso, tampouco. Nestes días nos que, talvez, un repara máis no efémero da súa condición vital, do mesmo xeito repara tamén no efémero da fortuna do artista.

Por descontado, a imaxe fíxome rir caladamente.

Os escritores que non escribirán “confinamento”

heavy-transport-4639450_1280

Foto: Daniel Kirsch

Nunha novela que releo bastante, un señor distinguido chega a unha aldea na que vén de acontecer unha desgracia, e vese obrigado a escoitar o relato da mesma por boca dos seus habitantes. O señor distinguido describe tal explicación coma sucesivas repeticións dos mesmos feitos, e atribúeas ó que, segundo el, é o costume das xentes do rural, que adoitan ter moita gana de falar e moi pouco que contar. Teño percibido eu mesmo este costume, non exactamente en xente do rural senón, máis ben, en xente de existencia monótona que non é quen de ficar calada.

Na narrativa galega, este ciclo da repetición dáse constantemente desde hai décadas. Non é segredo ningún. De súpeto, xurde algún tema ou tendencia da actualidade que motiva un número maior ou menor de libros con tal base. Estes libros poden traer certa frescura, mais axiña chega a xeada da explotación masiva, co agravante, no caso particular da literatura de aquí, dunha aprehensión moi marcada a tirar polo camiño retorto que limita aínda máis as súas posibilidades creativas. E a partires dese momento, os escritores son coma os labregos da novela: repiten unha vez e outra a mesma historia, con outros nomes e outras vestiduras.

Estamos no tempo de orixe dun deses temas ou tendencias. O coroavirus trouxo canda el o confinamento de xeito directo e, con case toda certeza, unha onda dificilmente evitable de ficción acerca do asunto de xeito indirecto. O fenómeno, por descontado, non se vai limitar ó noroeste peninsular. Xa se anunciou que na meseta andan a preparar unha serie con Leticia Dolera, e Alberto Vázquez-Figueroa tamén dará ó prelo unha novela. Cando leo estas cousas, imaxino ós guionistas e ós novelistas nas súas casas, acabando de tirar da cara unha mascariña das etiquetadas FFP2, de uso tan recomendable coma extenuante, lavando as mans con auga e xabrón das mans durante 20 segundos para logo meter a compra na neveira. E, ó tempo que fan todo isto, cavilan, e cavilan, ata que nas tebras se prende unha candea e dan cunha historia acerca dun tempo que pasará á Historia. As Leticias Doleras do mundo chaman entusiasmadas ós seus amigos do ramo audiovisual de tomar as copas en pubs elegantes, os escritores vendedores, ós seus editores, e os que non, confían en que desta o García Barros está no cesto, e primeiro tomaremos Manhattan, e despois…

É entrañable, este proceso, a súa maxia, sobre todo para os que somos descridos e xa só acertamos a nos preguntar cando veremos o primeiro título non coa palabra “confinamento”, que sería demasiado evidente, senón algunha referencia argumental máis sutil, e canta será a carga socio-psicolóxica do produto, e en cantos centros de ensino o recomendarán finalmente. A xeada virá despois, porque, isto seino positivamente, tampouco irá o tránsito de golpes de tecla en estado de alarma polo camiño retorto.

Librar do intanxible

bridge-1819153_1280

Foto: Markus Spiske

Son dos que se propuxeron non saber xa do tema do coronavirus máis do estritamente imprescindible, e son dos que, dentro deste grupo, non o conseguiu. Outra moita xente afirma aborrecer o tema e ó tempo non é quen de falar doutra cousa. Busco ese cambio por todos os lados posibles, que é na rúa e nas redes sociais, que os demais están pechados por orde gobernamental. Inútil. De cada dez comentarios que me chegan, nove son inútiles e o outro é unha carallada moi de agradecer. Ruido monotemático así e todo.

Dixo Luigi Ferrajoli algo así coma que é absurdo facer provisión de armas para unha guerra e non de mascarillas para unha pandemia. Moi certo. O futuro pasa por tratar de librar con máis ou menos éxito, quere dicirse con máis ou menos baixas, dos invasores intanxibles. Máis ou menos baixas, digo, porque baixas vainas haber sempre, malia que non sexa agradable de pensar. Xa as hai, a pouco que se pense, de feito. Aínda non me explico ben como foi que xurdiu este rebumbio co CV19: para poñer ó mundo en estado de alarma non abonda cunha palabra desde o Alto, senón que é preciso un altofalante que difunda esoutro virus do terror. A máis da xente aquí non está pechada na súa casa a meirande parte das horas do día por comprender o alcance certo do poder devastador dun microorganismo, senón porque lles dixeron que o alberga, e tan alto coma o dese meteorito que por veces, de coña, desexamos que dea contra este monte de decepcións. Que foi o que levou á Ciencia e ós Estados a dicir trato e difundir esa mensaxe é cousa que non me alcanza e que é menos obvia do que algúns coidan.

De calquera xeito, entendo tamén que, pola mesma equivalencia, axiña urxirán (non recomendarán, urxirán) á prohibición da venda e consumo de tabaco, lambetadas hipercalóricas industriais, do cachopo e do churrasco, para desgusto costumista de tantos; aparte de impedir todo tránsito de vehículos a motor que non cumpran unha función elemental, por ver de, empregando o léxico bélico que é tendencia agora, sermos quen de derrotar entre todos á polución que tantos pulmóns envelena. Se se trata de salvar vidas, e din que toda é valiosa, as mortes causadas por todos estes elementos nada suxeitos a restricións nin obxecto de aprensión ningunha son tantas ou seguramente moitas máis cás que se están a dar nas UCIs do mundo hoxe e se darán xamais. Non son pandemias víricas, mais son ben máis letais. Levan décadas matando millóns de persoas cada ano. De cando en vez, alguén o menciona: unha voz na multitude, un artigo de suplemento dominical. E prestamos atención por un intre, para logo pasar á seguinte voz, á seguinte páxina, á que nos diga algo que nos preste máis escoitar. Que nos resulte insólito e atractivo, e non tan coñecido.

Claro que tamén nos podemos preguntar o seguinte: se a cuestión é librar do intanxible, algo a cada punto menos realizable como non sexa cun bunker en cada soto e a destrución do modelo actual de sociedade humana, ou comprender que camiñamos por unha corda tendida no aire e vivir con el.