Outra “unpopular opinion”

Foto: dexmac221

Onte pola mañá abrín a ventá e, mirando para o ceo, aventurei que había precisar as botas e o paraugas. Coidei que o que estaba a ver por enriba dos tellados coma unha tonelada de cinza era unha nube. Xa na rúa, deume que pensar o que viñan falando un par de fulanos por tras das súas máscaras. Compadecíanse dos empregados; a empresa non che tiña duda, como din por aquí. Tamén cambiaron opinións sobre a facilidade coa que se inflaman os químicos. Botei unha ollada por enriba do ombreiro e foi cando saín do meu erro. Ningunha nube botaría raíces na terra coma un carballo moi inclinado cara a esquerda, que era a feitura aproximada do que estaba a ver aló atrás; máis ca na terra, direi mellor en varias naves industriais. Canda o pan e o xornal recibín de balde o avance informativo de mostrador. A conxectura maioritaria suxería que a pandemia deixara unha ruína que en parte aliviaría o cobro dun seguro contra incendios. En cidades coma esta dáse ás veces a convicción de que o lume soluciona o que ningunha administración pode ou amosa vontade de resolver.

O xornal traía un artigo de certa celebridade no que, no texto destacado, afirmaba que estaba a superar este tempo co apoio das súas persoas máis íntimas. Non lin o artigo. Intuín a que “tempo” se refería. Desde o día un do confinamento, nos medios e nas redes persiste o tema do deterioro psicolóxico de quen se debe confinar, causado pola incerteza e pola imposibilidade de facer unha vida social coma a que se adoitaba facer antes de marzo pasado. Fálase de depresións e empeoramento de doenzas mentais. As dúas cousas son comprensibles: a sanidade pública leva sen tratar con xeito ós doentes mentais desde que a Felipe González lle deu por pechar sanatorios a ducias nos 80, coas consecuencias que eran de prever. Lóxico é que a xente se deprima: en países coma este entre Ortigueira e Cartaxena e entre Reus e Lepe, non cómpre moito para se deprimir, apenas abrirlle a ventá á realidade como eu lla abrín á nube de tóxicos (e igual que fago coa realidade sempre que podo, volvín pechar decontado). Tamén unha preocupación pola saúde de parentes e amigos entra dentro do normal. E digo preocupación, que nada ten que ver coa depresión, pois a primeira indica certa esperanza, mentres que a segunda supón a resignación. Mais deprimirse por non poder ir de copas ou de vacacións a Valencia se cadra implica que a estrutura existencial do interesado barra a é algo precaria, por frívola.

Se eu non notei depresión ningunha, non digo que non poida ser porque peor da cabeza do que estou non podo estar. Hai que estalo, supoño, para pretender vivir como vivo. Non me perturbou a incerteza cando a fin destes días estraños non se albiscaba, nin me perturba agora. Tróuxome a irritación e a impaciencia, coma a tantos outros, imaxino, ós que non lles queda outra ca pagar polos pecados e a teimosía alleos. Se se trata de manter á natureza lonxe da porta, xa que traería unha morte rápida no sitio da morte lenta que é de rigor en seres civilizados, era e é cuestión de tempo que o ser humano arranxe de mellor ou peor maneira o que desfixo, antes da vindeira desfeita, que un día será irreversible. Motivos máis poderosos para a coita hai ca se ver na “obriga” de incorrer nunha maratón de series televisivas ou ter que tratar a xornada completa con aqueles con quen se decidiu sen mediar coacción compartir unha vida e/ou crear descendencia.

Ogallá os rumores estean, como non é raro que suceda, errados, e o lume que causou o que eu confundín cunha nube sexa debido a un cable pelado na instalación eléctrica. Do contrario, as depresións que ese lume traería, de prato medio baleiro e recibos devoltos polo banco, porque a máquina non para perante infortunio ningún, como ben claro quedou, si que serían dignas dun artigo lacrimóxeno.

Privilexio do inmisericorde

Foto: Lynn Greyling

Morreu Carlos Busqued, o escritor. Deulle un infarto na escaleira do seu piso de Buenos Aires e alí quedou deitado. Cincuenta anos, non moitos máis dos que teño eu, por certo; non é que me queira comparar con ninguén, é que noticias así xa che dan que pensar, estando como estás nesa etapa da vida.

Teño falado por aquí do que foi o seu derradeiro libro en vida, Magnetizado. Só tiña outro publicado, os dous en castelán por Anagrama. Coma Rulfo. O outro era unha novela, Bajo este sol tremendo. Seica foi un éxito en Arxentina, non sei se debido en parte á promoción que lle supuxo ser finalista do Herralde, tivo tradución a varios idiomas e adaptación ó cinema baixo o título El otro hermano, penso. É unha novela fea. Non fea como moitos críticos din que era Taxi Driver, de Scorsese, por exemplo, que para nada o é: como só fai o cinema, fala do feo desde un retrato suxestivo, que non é igual. Non: fea-fea. Bajo un sol tremendo é desas novelas que non che han prestar se estás coa gripe ou che anda o estómago revolto. Nada hai coa súa certa épica ou a súa certa luminosidade no que conta Busqued nela, nin o menor detalle agradable. Todo cheira a suado e a sensación, e non é por facer unha coña co título, é a da insolación. Lina dúas veces, a segunda logo de ler Magnetizado, sen ser consciente da primeira vez. De Busqued a crítica loaba moito o seu estilo seco, de telegrama. Eu non acho nel nada que non teña achado en Bukowski. As loas teñen para min moito de lotería: de cada 100 que escriben así, poñen a caldo a 99, sen que o centésimo amose tampouco diferencia relevante. Non é unha crítica, nin nada persoal. É só como eu o vexo. No tocante ó que conta, é simplemente sórdido, escola Pedro Juan Gutiérrez e compañía. Non chego a captar esa distinción que se lle atribúe. É contido no sórdido, sen amaneiramento ningún. Máis nada, ós meus ollos. Non sucede nada na novela.

Ignoro a que se dedicaba Busqued aparte de a escribir. O que leo acerca del faime pensar que, de ternos tratado, nunca tería eu leirado con el, pois xa coñezo tipos así, que viven moi no seu mundo, como vivo eu, coidado, só que un, cando menos, é xeneroso por medio dunha distinción non sempre comprendida. Intúo, ademais, que se trata dun caso moi excepcional. Chega a nacer e escribir en galego e xamais lle terían publicado nada: falta de vocabulario, falta de activismo, falta de personaxes e tramas “engaiolantes” no sentido desexado, falta de teorías elaboradas nas respostas dadas nas entrevistas, non valería para recomendar nos institutos nin para ler na praia. Unha nulidade. Os xurados dos certames habían termar dos seus manuscritos ridiculamente breves con dous dedos a un metro da faciana: “isto escribiríao o meu sobriño de catorce”.

Si que acho moito mérito, ou sorte, non sei, na aceptación que acadou para a súa idea da arte, que é a exposición do deprimente sen a menor concesión á comodidade do lector, fóra da simplicidade das súas frases. Busqued seica mallaba verbalmente ou por escrito nos privilexiados, mais o seu si que é un verdadeiro privilexio.

Unha canción alterada

Un día estaba no Gadis e oín polos altofalantes unha canción que tiña escoitado cincuenta mil veces antes, por aqueles mesmos altofalantes ou polos doutro local. Era unha cancionciña medio chunda-chunda, en inglés. De tanto tela oído, e malia que non sexa nada do meu gusto, xa case sabía a letra toda. Mentres enchía unha bolsa de clementinas, fun recoñecendo as estrofas. E resulta que dei cunha fenda no predicible. Cando a voz masculina algo amaneirada tiña que dicir “You’re fucking crazy” (“estás coma as putas cabras do monte”, máis ou menos), dixo “You’re crazy-crazy” (“estás tolo-tolo”). Deixei a ver, por se escoitara eu mal. E non. O verso, que era parte do refrán, insistía na variación. Eu estaba completamente certo de que a canción dicía “fucking”. Xa que logo, fora gravada de novo con aquela reescritura pudorosa.

Boris Johnson é noticia estes días por seguir o camiño inverso. Atreveuse a confesar algo que penso que non poucos sospeitaban xa que é parte da súa mentalidade, e da de moitos máis a mover os fíos neste mundo. A afirmación a micrófono pechado de que o actual éxito da campaña de vacinación contra o coronavirus no Reino Unido se debe “á avaricia e ó capitalismo” é unha declaración de devoción polos instintos humanos máis baixos, un deles o da supervivencia, propia ou dos achegados, a calquera custo; a súa significación é conformista como o son eses alcaldes do rural de carreiros no sitio de estradas que, malia as carencias moi evidentes no terreo que gobernan, devolven os cartos da Deputación sen gastar un peso para caer en gracia ó Presidente. Lémbrame Johnson, neste sentido, a un dos dous protagonistas de Pan e coitelo, de Bieito Iglesias. O Conselleiro Carrodeguas asiste á hostilidade da súa muller (que é o que por aí chaman unha “progre”, unión matrimonial non pouco habitual na política institucional, por certo), molesta polo exercicio nada revolucionario do seu cargo, coa consternación de quen, inspirado polo que ben pode chamarse budismo pervertido, está convencido de que as cousas son como son e as heroicidades quedan para as novelas. Non comprende que ela non comprenda que, para acadar o obxectivo, cómpre moita paciencia e moito facerlle a rosca a quen corresponda.

Como queda dito, a versión “non ofensiva” da canción e a arroutada de sinceridade de Jonhson semellan feitos opostos: o defecto fronte ó exceso. E porén, acho que teñen en común ese cheiro bravo ó fundamentalismo. As dúas son cancións alteradas sen xustificación real, unha para matar a naturalidade, a outra para matar o sentido común, e as dúas para matar a liberdade.

Non falo dunha cadeira vella

Foto: Hermann Traub

Na tarde do outro martes saín para un corte de cabelo. Desde o ano pasado, córtoo cada tres meses. Teño sorte de que medre sobre todo en volume e lle imite ó cabo dese tempo, en consecuencia, un algo a Clint Eastwood como era ós meus anos, porque eu con cabeleira tipo Neil Diamond metería medo. Pásame o que a algúns, que cando nos empeza a quedar o tellado descuberto dános preguiza desprendernos de xeito artificial do que nuns anos nos ha faltar por lei biolóxica. O meu barbeiro non disimula o seu descontento. Cada un sábeche as súas.

Despois entrei nunha tenda de mobles e outros obxectos de segunda man. A cadeira na que sento, como agora, para escribir xa precisaba substituta. A xente adoita tirar co que está novo porque xa non aparenta novo. Non é tanta a miña ambición. Só quero a cadeira para sentar, non para crear tendencia na moda. Atopei, arrombada no fondo do local por tras de vultos meirandes, coma se ós donos lles dera reparo exhibila, unha por un prezo case ridículo. Comprendíase por que logo dunha ollada superficial. Debía ser, como moi nova, de comezos dos noventa; para un observador distante, pasaría por unha desas pezas de deseño minimalista e nome escandinavo ou italiano que se venden a burgueses (se algún queda) con vontade de distinción na decoración doméstica por 100 euros. A estrutura resistía ben, e a tapicería estaba intacta agás por unha fenda duns tres ou catro centímetros no asento. Só se coñecía que era unha cadeira vella se se reparaba nas manchas de ferruxe do tubo metálico e se se lle daba a volta, notándose a falta das cubertas de plástico nas patas. Como dixen, ningunha ambición alén do práctico pola miña parte. E por que non, daquela?

Fun andando avenida arriba con ela na man. Algúns paseantes miraban para min. Nesta cidade, coma en tantas, non se concibe cargar cun obxecto meirande cá bolsa dun ordenador portátil se non é valéndose dun coche. Algo acalorado por tras da máscara, non por mor da climatoloxía senón por residuos de impulsos sociais, tirei en canto puiden por rúas secundarias.

Todo o camiño viñera dubidando de se fixera o correcto. Ben está dar unha oportunidade ó que ninguén máis quere se aínda serve. O planeta está tan precario de saúde porque poucos o fan, temerosos de quedar de “famentos”, que é insulto moi galego, por certo: aquí, por mor da mentalidade labrada en anos de escaseza extrema, todo o que non sexa fartura é indigno, non sei se dicir obsceno. Mais, nunha encrucillada, antes das hortas e do prado onde pacen polas mañás unhas ovellas e dous ou tres años, os meus dedos apalparon outra vez o coiro gastado, e os tensores do fondo cederon outra vez con demasiada facilidade a presión tan lene. E pareceume notarlle o cu algo rillado da couza. E non era que captara eu olor ningún, e porén sabía positivamente que cheiraba a podre. Era obvio: estaba a cargar cunha materialización da decadencia.

Direivos que a cadeira rematou convenientemente reciclada. E despois deille uso ó xel hidroalcólico. E despois pasei a man polo cabelo acabado de cortar, que non parecía tan cinsento coma antes. Por cousas coma estas comprendo ós derrochadores.

O fiúncho para o peixe

Onte, fedellando nas grabacións da canle TCM no Movistar Plus, atopei The Babadook. Como me acontece con boa parte do cinema actual, é un deses filmes que provocaron a éxtase na crítica e espectadores connaisseurs, como di a xente fina, e que eu mirara unha soa vez e decidira non volver mirar. Ó reconsiderar esta miña última decisión lembrei o seu por que. É un filme ben feito. É bo en comparación coa enésima excursión campestre de rapazada coas hormonas a ferver a unha cabana nun monte onde mora algún amigo da macheta non moi amigable cos forasteiros, por exemplo (pode parecervos mentira, pero seguen a saír filmes con argumentos así); é común en comparación con outros minimamente máis sutís có exemplo mencionado: común, non malo. E, por enriba de todo, non é un filme honesto. Honesto na acepción cinematográfica da palabra, digo, non tan estrita coma a xeral. Preséntase coma pertencente ó xénero terrorífico sendo un drama. Nada hai de terror nel, agás se consideramos terror os thrillers truculentos que, logo da base que deixaron Psicose de Hitchock e 2000 maníacos de Gordon-Lewis, guiaron o xénero desde os anos setenta. É a historia dunha muller que baixa ó inferno por mor do trauma dunha perda familiar e da presión de criar un fillo soa. O monstro é un pretexto, nunca o motor. Salvando un tanto as distancias, Polanski xa fixera algo así en Repulsión, aló polo ano 65.

Foi casualidade que César Lorenzo Gil escribira no Biosbardia sobre a necesidade da reciclaxe dos libros en papel recentemente. Falara de libros “malos”, que segundo el non merecerían o máis próximo á posteridade que poida haber no mundo da pasta de celulosa, por non achegaren nada valioso, entendo que á historia da literatura. Lorenzo semella rexeitar a idea de que un libro, malia non coincidir o seu contido cos requirimentos dos gustos máis requintados, poida ter algún valor subxectivo para alguén dentro do resto dos seus lectores. Creo que unha vida rexida por criterio tan exclusivo no gusto artístico debe ser unha vida con menos sal cá dieta de quen botou cincuenta anos a churrasco e androllas. Creo que un pode e mesmo debe gustar do (considerado) menos exquisito no tocante ó goce de espírito mentres non perda, iso si, o estilo e a claridade. Que sexa viaxeiro, non turista. O fiúncho é moi vulgar en aparencia, unha herbiña que medra no chan, indistinguible de moitas á primeira ollada. E con todo, sen ela, o peixe, un ser que se diría con máis “historia”, non sabe o mesmo.

Antes de mirar The Babadook e de ler a Lorenzo, mirara outra vez, e van moitas, First Blood, en castelán titulada sen xeito Acorralado, adaptación de Ted Kotcheff da novela de David Morrell, con Stallone de co-guionista como fai con frecuencia. É a primeira e mellor con diferencia da saga de Rambo, a única de todas cunha profundidade psicolóxica notable, cando menos. Non vai de bos contra malos. Non hai vilán, nin heroe. O sheriff Teasle non é malo. A súa persecución non obedece a maquinación ningunha, nin a intereses espurios. El e máis o seu amigo Galt son só persoas non aptas para militar nun corpo de seguridade do Estado. Están cheos de prexuízos e de aprehensión, e poñen os sentimentos propios por diante do sentido común, do trato humanitario, da democracia e da xustiza. Cando maltratan a Rambo e este vira violento, Teasle, que é a encarnación do concepto de “machirulo”, eses seres polo común casados ou emparellados e socialmente ben vistos, non recoñece o seu erro e culpa ó fuxido: “Se a un dos meus homes se lle vai a man, castígoo eu!“, berra, indignado, cando o mal xa está feito. Difícil de crer en quen foi capaz de lle poñer as esposas a un home por forasteiro guedelludo, mentindo sen ningún apuro acerca da súa suposta resistencia ó arresto. Dos seus axentes, o único sensato é o máis novo e menos influente, en contraste coa cegueira moral dos outros, máis experimentados. Logo da trampa no bosque, un reporteiro televisivo informa que os axentes sobreviviron ó ataque de Rambo “gracias ó seu alto nivel de preparación”. Para quen non o vira, feriu algúns de certa gravidade e non os matou porque non quixo, como lle aclara a Teasle un Trautman de maneiras afectadas. Todo isto, a irracionalidade e a arbitrariedade aceptadas coma algo natural, o abuso de autoridade, a realidade desfigurada polos medios de comunicación, tan actual, aparece nun filme que para moitos é un divertimento oitenteiro da era do videoclub e moi pouco máis.

Moitas novelas de peto dos anos 60, 70 e 80 e moitos filmes cualificados de menores son o fiúncho no meu peixe. Son literaria ou cinematograficamente máis ou menos ambiciosos, e porén sempre me deixan detalles inesquecibles. Non sei se Arte e vida sexan algo máis ca iso.

Engados

O meu veciño poeta preguntoume onte se lía El País. Ás veces parece que coñeza todos os meus pasos e ande a rir dun con finura. Os domingos é o único día no que compro El País. El dicíao porque alí escribe Manuel Vicent, que é moi do seu gusto como prosista.

Manuel Vicent paseaba polo Madrid dos 80 cunha gorra de mariñeiro, que é unha especie de declaración de intencións, como adoita dicirse, e daquela ceibaba divagacións máis ou menos poéticas sobre a arte de seducir mozas moito máis novas ca un, coma tantos da súa xeración sabino-autesca (ceibaban esas divagacións, quere dicirse; seducir en verdade xa non sei) coma se fose unha práctica con moito encanto. O meu veciño lamenta que lle custe diferenciar os escritores en castelán de hoxe uns doutros. Tantas cousas non cambiaron en corenta anos, logo.

Vicent escribía onte na contracapa do xornal, a conto deste 8-M, o predicible panexírico da figura feminina, que non sei se, como lles sucede a tantos, tantos outros columnistas, non será o mesmo cada ano. Concluía que as mulleres, que pintaban os bisontes mentres os homes se entretiñan en darlles caza, seica, arranxan sen reproche nin lamentación todas as idioteces destes. Lembro que, desde sempre, é típico de homes terriblemente machistas predicar a suposta mellor calidade humana das mulleres. Cando a algún lle caía nas mans desde o ceo unha cantidade importante de cartos, é un supoñer, dáballos á muller para que os gardara, porque “vós tedes máis cabeza”. As barras dos bares están ou estaban cheas de loas á intelixencia feminina. Créase ou non todo isto: eu ben o vin. Igual ca Vicent o ceiba para as súas lectoras, dito sen a menor mordacidade, pois é columnista, se non sempre sutil, si de moitos trienios, estoutros ceibaban un caramelo que aliviaría a gana do doce das que tragaban tanta ponzoña moitas veces por causa deles mesmos, de xeito que volveran ás súas potas sen lavar e á medicación dos seus sogros en solitario e sen armar liorta ningunha. Como elas non os ían buscar ó bar ás once da noite, eles supoñían que dera resultado o engado.

E corenta anos despois, os escritores seguen falando todos igual e algúns engados seguen a ser efectivos.

Os viláns, as vilás

Mirando El Halcón Maltés, que dan con certa frecuencia no TCM ultimamente, non canso nunca do personaxe que interpreta Mary Astor. É a mala do filme e é perfectamente realista (dentro do concepto de tal na arte, claro): con case toda probabilidade, todo humano ten ambicións espurias. É unha evidencia que hoxe se nega con frecuencia, porque, de admitirse, empecería certas iniciativas: escarallaría propagandas. Pero é así e sempre será, tanto se nos presta coma se non. Moita xente pretende vivir a realidade como se fora ficción, onde hai heroes e hai viláns e todo é sempre máis sinxelo do que realmente é. O que manda carallo é que, lonxe da inadaptación, como talvez sería lóxico pensar que deberan estar, esta xente acada a plena normalidade social.

Se, como escritor, lector e espectador, algo boto en falta estes días, son bos viláns, e especialmente boas vilás. No tempo no que se fixo o filme do que falo, malia que pareza mentira, abondaban. Unha que case todo cinéfilo citará de memoria era Barbara Stanwyck, por exemplo. Digo que parecerá mentira porque aquel cinema, malia estar algo mitificado, tiña as súas eivas, os seus momentos sen sutileza. A vilá era ese ser irresistible que forzaba ó protagonista, mediante a sedución, a cometer actos desprezables. Non era culpa del, pobriño: era ela, que era o demo encarnado. E que se pode facer contra as malas artes do demo? Quen se pode resistir a elas, por moito que queira? Así de inocente e algo misóxina era a idea fundamental daquelas historias espléndidas.

Se hoxe lle fixeran un remake, case seguro que supoñería unha adulteración definitiva. As maquinacións e os actos da vilá explicaríanse mediante unha exposición das súas penalidades vitais que tería como conclusión que todo fora culpa da sociedade patriarcal ou cousa semellante. Sería, pois, vítima e non vilá. Pasa cada día, a cada minuto, na ficción actual, cinematográfica, literaria, é igual (na ficción de aquí é algo extremo xa). Cos viláns adoita ser un pouco diferente. Son monicreques sen profundidade psicolóxica. Xa falei disto antes por aquí, a propósito dos slashers literarios.

É unha pena. O vilán, a vilá, se están ben feitos, se non se pretende reducilos nin á condición de obxecto animado, nin dar xustificación ás súas maldades, é o mellor personaxe de todos, porque pode ser os tres da Comedia da Arte nun só: o pícaro, o bufón e o vilán, por descontado. Creo que cando matamos ó vilán, á vilá, matamos o corazón e matamos a cabeza. Quedamos coa nada.

Cando non arderon os contedores

De Pablo Hasél veño de reparar nun detalle que me pasara desapercibido: ese seu apelido artístico, que era o nome dun rexicida de conto árabe, seica leva til no e. Sabía da existencia do home hai anos, por mor das súas agarradas con case todo o mundo e non pola súa música, que ignoro por completo. El chámalle “arte revolucionario”, entendendo revolucionario como activista ou militante, cando son termos para min incompatibles. O caso é que eu sempre o dixera mal: “Ghásel”. É un detalle importante, nun mundo no que aínda non sabemos ben se se di “bíden” ou “baiden” e temos a certeza de que os nomes cataláns Artur ou Roger non se pronuncian como teñen por costume facelo nos medios de comunicación, Ártur e Róller, nin que foran de Baltimore. Das persoas, unha das primeiras cousas que se deben coñecer é a pronunciación certa dos seus nomes.

A Hasél condenouno un tribunal por ser un artista de pésimo gusto. Polo que se ve, é a versión rapeira do Javier Krahe do Cristo cociñado. Un exemplo entre moitos. Supoñen os autores da condena a Hasél que o seu fraseo pode producir greas de perturbados portadores de fachos dispostos á queima do Rei ou Rei Emérito de España (creo que foi ó Rei a quen inxuriou; se non é, que me podo confundir, pois o fulano ofendeu, ameazou de morte ou bateulle ás tres cuartas partes da humanidade, léase aquí a persoa inxuriada) como supoñían os da de Krahe que se cadra Xesús de Nazaret podía perder prestixio como mártir a ollos do colectivo nacional de beatas unha vez escoitaran a explicación de tan horrorosa receita. Eu que sei. Supoño que debe ser esta a idea. Unha argallada todo. Un despropósito.

Vendo as noticias do rebumbio que se armou non ben o mandaron para o caldeiro, caio na conta doutra diferencia. Oíndo breves entrevistas a algunha xente moza, non sei se participantes directos no intercambio de estopa cos mossos ou só simpatizantes dos participantes, deducín que elevaran a Hasél a santo patrón das inxustizas que afirmaban padecer, mesmo da súa precariedade económica, non sei en base a que razoamento. No que caín na conta é en que neste país fixáronse hai moito tempo uns topes de cotización mínimos para ter dereito ó cobro dunha pensión de xubilación que obrigarán a esa xente moza a traballar ata os noventa anos ou arredores. En que pides vez para o especialista e che dan para dentro de tres meses ou un ano, e en que saes do hospital aínda sangrando polas feridas. En que as empresas de telecomunicacións e enerxía e os bancos teñen carta branca para poñer os prezos que teñan a ben poñer e cobrar do xeito en que teñan a ben cobrar. En que hai trinta anos se ofertaban empregos a 800€ ó mes para titulados sen inglés nin outros coñecementos alleos á súa profesión, e que hoxe se ofertan empregos para titulados coa esixencia de coñecementos de inglés e case todo ídem alleo á súa profesión imaxinable e varios anos de experiencia a 850€ ó mes. En que, nunha entrevista de orientación laboral ou nun curso do paro, é o máis normal do mundo que o orientador ou o formador recomenden tirar un billete a Berlín, Londres ou Nova York. En fin. Caín na conta de todo isto e pregunteime como fora que non arderan contedores cando tal comezara a suceder, nin cando segue a suceder, e estou case seguro de que non arderán cando suceda mañá.

Hai unha escena no filme Harry Brown na que Michael Caine, que fai do xusticeiro xubilado do mesmo nome, se ve no medio dunha algarada causada por unha redada da policía londinense nun barrio de mala morte: chuvia de croios e tixolos contra os antidisturbios. Entón compara o que el, que fora militar de elite do exército británico, vivira no Ulster no tempo dos eufemísticamente chamados “Conflictos”. Reflexiona: daquela polo menos, os rioters loitaban a prol dunha causa, mentres que os rapazolos canis dos projects só o fan por matar o tempo. Sospeito que tal se podería aplicar a non poucos dos manifestantes/saqueadores destes días. Que non saberán moi ben quen é o seu suposto santo patrón Hasél, nin o que de certo representan os seus actos nin os de quen o meteu preso. Que, como dixo Harry Brown, “to them out there, it’s just entertainment”.

Xa non son os 80 (ou son)

Nunha escena de Badlands, de Terrence Malick, Martin Sheen confesa un asasinato a un micrófono conectado a un fonógrafo. Está nunha desas cabinas que hai ou había antes en certos lugares públicos alá polos USA, nas que un metía 50 centavos ou así e rexistraba o que lle petaba nun pequeno disco de vinilo. Habería quen o usaría para felicitar un aniversario, a xeito de tarxeta de contido máis ou menos sensibleiro en formato sonoro. El úsao para confesar unha morte. A escena está moi ben interpretada e é cento por cento crible, porque o seu ar desnortado resulta real. Deixa caer as (poucas) palabras entre silencios dubidosos, a formar un discurso nada afectado, cun apuro que interpreto motivado non tanto pola sensación de culpabilidade, que se cadra tamén, coma pola de ridículo. Nunca vin ninguén que non estivera actuando a confesar un crime, mais coido que se o tivera visto, amosaría un comportamento non moi diferente daquel. No cinema actual ocorre que se lle pide ós actores que falen coma a xente “normal”, a diferencia do habitual nos clásicos, que procedían desde a base de que o cinema non é necesariamente (ou case nunca) fiel á realidade, de xeito que ofrecían unha variedade considerable na entoación e unha dicción case perfecta; os máis dos actuais piden un café e o matrimonio do mesmo xeito e hai que se esforzar para captar algo do que murmuran. Os xuízos boomer adoitan ser certeiros, por desgracia.

Lembraba onte a escritora Leila Guerriero na radio que en Der Himmel über Berlin (O ceo sobre Berlín), de Wim Wenders, uns anxos escoitan as lamentacións de varios humanos. Atopa ela aquela época, os 80, tan dura e caótica, propicia para o pesimismo e a melancolía. Sinala o contraste co presente pandémico, acaso non mellor, no que tanta xente só parece centrada en todo aspecto positivo que poida atopar, coma os que se animan coa posibilidade para eles moi sólida da destrución do sistema capitalista que esta calamidade global viría traer ou os que agoiran, sen xustificación alén de comparacións con posguerras moi distantes en todos os sentidos, anos de felicidade despois da desfeita. Moi aguda a escritora. Tamén eu vexo tal: esa “pel branda”, nas súas palabras, de moitos humanos non escoitados por anxos, que saibamos. Coma se sentir pesar, se aborrecer o aborrecible, se admitir que hai cousas que rompen sen arranxo, digo eu, estivera fóra de lugar e de toda lóxica e o contrario non.

Xa non estamos nos 80, non. E así e todo penso que mesmo daquela e moito antes sucedía o que sucede hoxe, que se esixen reaccións e capacidades antinaturais fronte a toda dificultade ou adversidade, talvez porque a pel é branda de máis para aturar o golpe que a lei natural ou o destino ha de dar. Coma pretender que Martin Sheen gravase a súa confesión en forma de soneto. Porque todo é xa, como se di en ocasións, unha fuxida cara adiante e a crenza é que quen folga un chisco está morto.

Guerreiros sen espadas

Carlos Giménez, o debuxante, foi o que se chama un fillo da posguerra. Nunha entrevista, conta que no fogar de Auxilio Social no que estivo internado mentres súa nai o estaba nun sanatorio (era orfo de pai), os nenos adoitaban apostar a comida a ver quen tiña máis “bichos”, e outras historias de maltrato e miseria que, supoño, non diferirán das que moitos outros da súa xeración e circunstancias poderían contar. A diferencia é que el tivo, se cadra, máis dificultades porque non quería ser funcionario ou electricista, senón debuxar o que hoxe chaman novela gráfica, e unha novela gráfica non demasiado lúdica, por enriba. Teño dito que non me acaba de encher o ollo a arte militante e así é, e con todo recoñezo que o camiño que el tomou, por moita sorte coa que finalmente acabou topando, é de valentes.

Sabe tamén Giménez moito das falcatruadas da censura franquista. A que coñeceu cebábase en especial no humorístico (significativo) e no violento, seica. Daban instrucións para que nos tebeos do Oeste non morrera ninguén; só lembro algo dese xénero nesa época no que tal sucedera, e non era un cómic, senón un filme de Amando De Ossorio. Seica o daquela Ministro Fraga Iribarne andaba moi teimudo coa prohibición da representación das armas, ata o punto de que a capa dun número de El Guerrero del antifaz consistía nun fato de guerreiros con expresión de ardentía correndo cos puños en alto nos que, por congruencia, debera haber espadas e foran suprimidas. Nin Fraga nin os censores se decatarían, deduzo, mais estaban a facer arte tamén deste xeito, pois qué e o absurdo, máis ca arte?

Moitos días me ocorre que me ergo sen saber que día é, se luns, se xoves, se domingo. Cada vez é máis complicado sabelo: todo semella volver ó que era onte. Sesenta ou setenta anos despois, temos que andar pola rúa con tento de non ir dar co mesmo can con distinto colar, non vaia trabar. A humanidade, a parte dela que demanda safe zones nas universidades e bloquea e “reporta” nas redes, cando menos, está nesa fase na que nunca olla para o cadáver que furou a tiros por non ver as súas propias balas. A figura do xusticeiro parécelles retrógrada e censurable, e ó tempo están pedindo leña contra quen se lles faga retrógrado, quere dicirse, están a clamar por un xusticeiro. A mesma violencia que demandan é a que non queren ver en novelas, nin en campañas publicitarias, nin mesmo en tuits, ben por atopala ofensiva, ben incitadora á violencia física, ben por ambas. Son coma os espectadores de filmes de terror doutro tempo, aqueles que acudían á estrea de canto lles impediría erguerse para mexar de madrugada sen prender a luz.