Falar sen cancelas

Foto: Engin Akyurt

A esa muller que vive á outra banda da rúa, que debe ter os meus anos ou pode que algúns máis, que cando nos cruzamos desvía a ollada cunha violencia que dista moito de facer do aceno algo casual, diríalle que fale as cousas sen cancelas.

Esa muller que debe ter os meus anos, se cadra algún menos, digo, e ten unha cativa duns 10 anos ou así, e penso que outra máis pequena, e seguramente un marido en consonancia co que debe ser a súa vida de andar a facer as maletas ás présas os venres para ir a Viveiro ou a Ribadeo para ficar deitada na area de dolce far niente mentres a descendencia o permita e de volver o domingo á cidade con máis amargura ca premura. E ten unha voz de timbre alto e ton imperioso, como lle ocorre a moitas persoas de aspecto delicado. Digo isto porque a oín falar con outra xente. A min nunca me falou, e con todo díxome moitas cousas, mais ningunha sen cancelas.

Se algún día quixera facer tal, diríalle que é mellor así, en particular nestes días de entre 14 e 31 graos (sensación de 17 e 38). Que ás veces non paga a pena evitar as leas; Oscar Wilde díxoo doutra maneira, falando das tentacións, que aquí pode ou non ser o caso. Que se algo teño, e poida que máis nada ca iso, é sentido do humor e lombo para apandar. Que non tema, pois, pola miña pel, porque é coma o coiro dos cintos caros. Vale máis ceibar o que haxa que ceibar, non vaia ficar dentro ata o día de ir para a burata. Que iso si que é fodido.

E que carallo, se tira pola banda de Oscar Wilde, tampouco se prive de falar, que son moi comprensivo. De falar sen cancelas.

O outro Valle-Inclán

Batín co meu veciño poeta o outro día. Contoume que Francisco Fernández del Riego lle chamara “Valle-Inclán”. Sería, explicoume, non tanto por afinidade literaria coma porque ningún dos dous gañara un peso coa literatura. Del Riego, supoño que como afago, cualificara a situación do meu veciño, e supoño que tamén a de Valle, coma “heroicidade económica”. O meu veciño poeta viña cargado cun feixe de barras de pan coma quen leva un neno pequeno. Non puiden evitar sorrir perante o detalle irónico. Talvez lle puido pasar desapercibido a el mesmo, malia que sospeito que é máis sutil aínda do que quere dar a entender coa súa aparencia de indixente obsesionado coa reciclaxe. Si que riu cando lle dixen que, falando de heroicidades económicas, Del Riego si que había alucinar se me tivera coñecido.

Seguín avenida abaixo, cavilando ó sol naquilo das heroicidades económicas. Ser pobre non debera nunca ser considerado unha heroicidade. Tampouco, a diferencia do que pretenden facer pensar certos artigos de tendencias en certos medios, unha nova moda. Como moito, podemos aproveitar para non comprar uns vaqueiros novos porque a rachadela na entreperna dos actuais pode moi ben confundirse coa deses vaqueiros de 60€ do trinque que queren adoptar unha estética de precariedade. Non é un pecado que os verdadeiros precarios se beneficien da frivolidade burguesa. Pero ata aí.

Non recordo ter falado co meu veciño poeta sobre a cultura do esforzo e da resistencia, esa non tan diferente da lei do patio do colexio pois as dúas se basean na máxima de marica quen chore. Outra sospeita miña é que, de facelo, faría el o que sempre fai cando acha insignificante o que se lle está a contar: baixar a cabeza, murmurar un “ala, adeus” e marchar sen máis.

Noutro verán

Foto: Peggy Choucair

Polo falar, a moza debía ser dalgún punto entre Juárez e Turbo. A súa pel era dun torrado indefinido. Pousou a guitarra acústica co mastro contra a barra, pediu unha botella de auga para levar e un chupito de licor de hierbas. Botoume unha ollada lóstrego por entre os rizos tinguidos. Logo preguntoulle á camareira se podía cantar alí fóra, na terraciña aberta ó Campo Castelo; chamoulle princesa. A princesa, que era de Recife ou arredores e tiña os meus anos e dous fillos case adolescentes, dixo que si. Enviou o chupito e botouse fóra con toda naturalidade, porque seguramente facía aquilo todos os días.

Teño un gusto musical se cadra demasiado esixente: quedei nas voces sofisticadas dos neorrománticos e en Ella Fitzgerald, por exemplo, e normalmente non gusto de oír cantar á xente se non é a xeito de parodia, e ás veces nin así. Se cadra por iso non lle atopei a gracia ó que cantou a moza, que non era moi diferente do que cantarían tantos outros músicos da rúa. Nunca logro tomar en serio estes esforzos, por loables que sexan, os esforzos, digo, non tanto os cantares en si. Supoño que teño moi presente que todo é, a simple vista ou no fondo, máis ben fútil. Que ben daría un como antagonista de Batman.

Mireina pasear a gorra polas mesas. Se lle compensou ou non, nunca o souben. Isto sucedeu noutro verán, hai uns anos. Non volvín ver á moza. Habíao ter complicado no negocio musical, tendo presente a voluptuosidade de bazar chinés de Rosalía e demais raíñas do son enlatado. Tampouco sei por que lembro todo isto hoxe, nesta tarde que ameaza unha tormenta que nunca acaba de caer. Se cadra é porque sei que a tormenta sempre acaba caendo, e con todo aínda me incomoda non saber o momento preciso.

Kieślowski e os días de mal acougo

Foto: Atanas Paskalev

O luns pasado deron na 2, en Días de cine clásico, Aterriza como puedas. Como era de esperar, non tardaron algúns espectadores veladamente ofendidos en correr ás redes a deixar constancia do mala que (segundo eles) era. A algún linlle que non pasaba de sucesión de sketches estilo Martes y 13. Certo. É unha sucesión de sketches estilo Martes y 13. Coma Top Secret, outra de Abrahams e Zucker, desta unha parodia non do cinema de catástrofes, senón do bélico. Encántanme as dúas. Véxoas moitas veces, nas noites deses días nos que non atina un coa indumentaria axeitada para unha climatoloxía con trastorno de personalidade múltiple, se avaría todo ó tempo e os cubertos non paran de esvarar das mans. Son reconfortantes, estes filmes “sen pretensións”; xa expliquei noutra ocasión a natureza verdadeira do humor, que non é nada alegre, e menos sofisticada do que algúns poidan supoñer. Supoño que os detractores destas sucesións de sketches mirarán, neses días de mal acougo, filmes de Kieślowski, ou que sei eu. Que lles presten.

Unha cousa moi da época presente son os humoristas sen gracia. (Penso que nalgures lle chamaron así a Beppe Grillo.) Eses supostos humoristas que gardan o chiste no seu chiste tan ben gardadiño que un se coida estúpido porque non é quen de dar con el, ou ben conclúe que toman en serio o humor do xeito equivocado: eses supostos humoristas teñen en tan grande estima o chiste que o pechan baixo chave para que ninguén o vexa.

Porque o humor é algo tan serio que non toma nada en serio. Por iso debera despacharse nas farmacias. Aterriza como puedas é un filme que toma todo a chanza, inclusive o que hoxe se coida sagrado (se o tedes visto, lembraredes a Robert Graves preguntándolle ó cativo con certo reparo se gusta dos baños turcos e dos filmes de gladiadores, ou aquela escena interpretable coma apoloxía do maltrato na que media tripulación malla nunha pasaxeira histérica). Como non vai indignar a tanta xente? Sobre todo á amiga da reclusión carcelaria do chiste e á que nin sequera sabe rir cun chiste porque non sabe o que é o chiste.

As novelas populares boas (e mailos que as escriben)

Non sei se é o que pretende, pero César Lorenzo Gil está a ser o xerador de polémica oficial da literatura galega nos últimos tempos, que igual non é dicir moito, pero menos é nada. O outro día pedía novelas populares en galego. A min pasoume unha vez, falando polo Twitter con certa crítica e estudosa da literatura de aquí, que mencionei a “literatura popular”: o entusiasmo dela durou ata que lle aclarei que me refería á novela de peto, non á tradición oral, momento no que interrompeu a comunicación de vez. Hoxe aquí xa non se dá tal problema de comunicación. Existe literatura con intención de vender, que non é exactamente o mesmo ca “literatura popular”, como ben puntualizou non sei se o propio Lorenzo ou alguén no Biosbardia pouco hai. Existe, en todo caso, algo que se achega máis ó gusto do común da xente có que adoraba aquela crítica e có que defenden con frecuencia certos escritores deixados de lado polo chamado sistema literario galego.

Mais ese algo, no tocante a frescura, novidade e sutileza, deixa un tanto que desexar. Lorenzo querería novelas de xénero, si, pero feitas con xeito, por resumir a súa exposición. Desexo moi de loar. A súa escolla de autores segundo el capacitados para escribir estas novelas xa me parece cuestionable. No da novela erótica igual me pode a subxectividade, porque sempre me pareceu que o erotismo como tema principal na literatura é coma o chocolate mesturado co xamón, mais no demais, aprecio que se lle vai demasiado o criterio polos camiños do pasado. Os máis dos autores que cita, aparte de teren dado no seu tempo moi boa literatura popular que pasou case toda desapercibida, se algo escriben, semellan estar neses anos nos que xa non hai présa e moitos días nin gana de darlle á tecla e nin falta que fai, non sendo, talvez, os máis axeitados para manter o ritmo dunha maquinaria que debe producir as 24 horas a caldeira chea. Existen autores na súa plenitude, por sermos cursis, que poidan facelo? Penso que si, e tal lle dixen ó propio Lorenzo, se ben a afirmación podería ser bastante optimista. A parte visible do sistema está formada basicamente polos aspirantes a supervendas, por un lado, e polo outro por autores e individuos de perfil académico, e no que concordan uns e outros é que en que non queren saber nada desa literatura popular que lle prestaría a Lorenzo, os primeiros porque lles vai moi ben co seu método actual ou a tal aspiran, e os segundos porque entenden a literatura como un pasatempo dignificador non sei ben se da sociedade, da humanidade ou de que. Despois estamos os que caemos no medio, que somos coma a lebre á que lle deu por vir rillar a un campo de batalla, trincheiras á esquerda, trincheiras á dereita e os obuses a asubiarlle por enriba das orellas. Gustaría de estar equivocado, pero aventuro que somos ben poucos. Nos dous bandos hai, seguramente, quen podería tirar por esta terceira vía, mais é complicado convencelos, a uns por razón material e do ego, a outros por razón inmaterial e do ego.

Tamén querería Lorenzo editores comprometidos co que o seu labor debera ser. O editor do que sempre se fala nos artigos da internet sobre como ser “autor de éxito”, xa sabedes: os que están sempre enriba do escritor, os que indican correccións e dan consellos ou, como el di, os que identifican os erros de raccord. Paréceme moi bonito porque non estou aí. Se chego a estar dando ó prelo unha desas novelas das que Lorenzo gustaría de ler e un editor se me pon minucioso acerca da trama ou do final, non sei que lle había dicir, sabendo que vou cobrar cinco pesos. Que si, que xa sei que se nota que acabei os estudos na Piringalla (os lucenses ben entenden), mais non acho xeito máis eficaz de explicar o hándicap.

Ademais, erros de raccord? Toda ficción, a mellor ou a peor segundo quen opine, inza de erros de raccord. A ficción literaria, audiovisual, a que se queira, é un enorme erro de raccord. Toda trama da novela histórica, negra, etcétera máis verosímil se viría abaixo a pouco que a realidade lle ceibara un par de couces, tampouco sen moita forza, nos muros de carga. Hai escritores que logran que o lector esqueza a realidade, máis nada.

Todos coñecemos exemplos desa literatura popular boa. Mira un un pouco nos catálogos de Anagrama ou Gallimard, sobre todo nos dos 90 cara atrás, e velaí. A cuestión non é, creo, se queremos esa literatura, senón para que a queremos: para que a lean un par de críticos, ou todo o resto do mundo, e se o segundo sería posible, e se alguén querería escribilas.

Os mantidos

Hai tempo que os xornais se me fan tan monótonos de ler coma os folletos dos supermercados. Os folletos case nunca traen ofertas que un poida aproveitar; os xornais, case nunca traen noticias que a un lle digan algo novo e interesante. Paso as follas por inercia. A sección de Política, hoxe chamada con certo eco franquista “Nacional”, lémbrame a profunda inutilidade de tomar en serio nada do que alí se poida ler, sendo como é tan eufemístico ou variable en periodos de tempo non longos. O máis entretido dun xornal adoitaban ser os Sucesos, tamén denominados dun xeito menos elocuente hoxe, pero tamén na crónica criminal actual, proselitista ou imprecisa, se nota a falta de sal. Entre os Deportes e os especiais de fin de semana está o máis pasable. A sección de Cultura ficou medio amalgamada coa dos díxome díxomes, polo menos no verán, por iso non é de estrañar que, procurando a milagre de non ir dar con información sobre (os mesmos) libros ou filmes que xa quedan publicitados de xeito ben repetitivo noutro cento de formatos e lugares, aparte do boca-orella, un ha de pasar á forza pola parte dos amoríos das estrellas da telerrealidade e da vida famosa vidas a menos.

Neste camiño, batín esta semana cunha nota, máis ca artigo, no que unha individua chamaba “mantido” a un individuo; supoño que terían compartido lavadora noutro tempo. Cavilei no significado negativo que tal palabra aínda parece ter. Implica unha condición parasitaria e/ou deshonrosa da persoa así chamada. Normalmente aplícase a aquela que carece de oficio (pagado) coñecido e se limita a vivir do diñeiro que outra lle dá. Eu, que son de opinión impopular para case todo, témome, nunca lle atopei, por contra, explicación a que tanta xente considere mantida á persoa neste caso e non en calquera outro, quere dicirse, cando se dispón dun traballo e un salario.

Pois todos somos mantidos. É mantido o albanel, o político, o enxeñeiro, o escritor, o “vividor”, o gandeiro, o xornalista e máis o hacker. A diferencia reside apenas na fortuna de cada un dos devanditos na súa procura de sustento: uns viven con miles de euros ó mes, outros cunhas moedas no peto para un café; uns teñen que pescudar acerca da moda vixente á hora de queimar a fariña do demo (case sempre deportivos charramangueiros, casas de construción definida polo desperdicio de espazo e outras iniciativas do peor gusto), outros nunca dan saído do piso dos pais ou do crédito que botou a rolar un negocio que non acaba de funcionar; a uns mantenos un familiar ou un amigo caritativo, cumpridor sen máis dun rol social establecido ou, por que non dicilo, e en particular no caso das parellas, satisfeito co que a compaña ofrece, malia non ser achega material; a outros, o Estado; a outros, o xefe e/ou a clientela. Mais todos, cumpran funcións imprescindibles neste mundo de necesidades máis ou menos artificiais ou non, son aleatorios na súa posición, e todos lle deben máis ou menos ó azar e, como deixei dito no seu día, todos dependen. E moi poucos son quen de percibir que, deixando a un lado o dito, o máis importante que teñen en común, e non é pouco, é que todos seguen vivos, e que os que saben a que veu un ser humano a este mundo son os menos afortunados dos mantidos.

Peter Pan e Barrio Sésamo

Foto: LoggaWiggler (Pixabay)

Estes días ando a batir na radio da internet, nunha emisora especializada en música dos anos oitenta, con esa canción de Billy Joel que non parece de Billy Joel, Pressure. O título é tamén o refrán, pronunciado este con carraxe e unha miga de crueldade. Na letra, o narrador acusa a alguén, se cadra a si mesmo, non sen certa ironía, de non ser quen de poder coa presión da vida adulta. Dille algo así coma que “razoas ó xeito de Peter Pan, e toda a túa vida é a televisión e Barrio Sésamo”, citando de memoria e non literalmente.

A canción debeu ser un éxito no seu día, e non me estraña. Moita xente se pode sentir identificada co que conta. Moita xente non pode coa acumulación de facturas, cos enredos da vida de parella ou coa tendencia humana a poñer pexas coma o chef moderno engade deconstrucións e gaseados ó que chama prato, coma se a resolución efectiva un problema en trinta segundos e oito palabras fora algo antinatural e houbera que ir, por facer as cousas con xeito, ata as seis horas ou dous meses de respecto a súa opinión pero non a comparto e temos que falalo con tempo. Peter Pan sería un asasino en serie no mundo do 2021.

Eu mesmo tendo a ser menos paciente cos anos. Cada vez tolero menos esa clase de persoas que, coa mellor intención, supoño, non deixan de che preguntar que e o que vas facer, como non fixeches aquilo cando podías, que burro fuches, e maña que vai ser de ti, etcétera. Esa clase de persoas que chaman burros ós demais e non se decatan, que chaman cegos ós outros e non ven. Coido que o dicía Facundo Cabral: que raro é o ser humano, que nacer non pide, vivir non sabe e morrer non quere.

Que a vida é hoxe.

Os que seguen no seu sitio

Será pola pandemia ou polo que sexa: cada vez vexo, no meu exterminio ritual de tempo diario, máis carteis co lema “NECESITO AYUDA” escrito a bolígrafo, e cada vez nos lugares menos convenientes a priori. Da porta dos Gadis, que é unha escolla como mínimo sensata para pedir esmola, polo moito tránsito de clientes, pasaron mesmo á porta de comercios nos que o dono se para a falar contigo porque non hai ninguén máis a quen atender. Adoito dedicar unha inclinación de cabeza a cada esmoleiro (diría mellor esmolante, pois o galego normativo denomina igual a quen pide esmola e a quen a dá, pero teño menos forza na RAG ca un xitano nun xuízo, como di o dito do sur peninsular) co que topo, pois, se non de admiración, é digna de respecto tal actividade. Nunca sei se captan o significado do meu aceno, e non sei se non me desexarán un caso severo de hemorroides en voz baixa, ó non poder eu deixarlles o que non me sobra. Fágoo igual, e máis se, como digo, por veces a escolla do asento é arriscada.

Outra das razóns da miña certa reverencia cara os necesitados é que un escritor debe, por forza, sentirse máis pertencente ó mundo destes có dos profesores universitarios, os xornalistas ou os funcionarios, o que non significa que guste del, tampouco. Mais un mira o poeta Ricardo Sorbedo de La colmena, mellor o filme cá novela, polo menos na miña opinión, que trae un pouco pan envolto no gabán e senta á mesa do café sen un peso e di, cun sorriso, que Deus proveerá, e pensa que velaí está un compañeiro. E un mira aquel filme de Coppola que poucos terán mirado ultimamente, Malas calles, e mira aquela escena na que Charlie (Harvey Keitel) reñe con Johnny Boy (Robert DeNiro) e acaba por darlle uns dólares, dicindo que cos cinco ou dez que lle quedan pasará a fin de semana, e pensa que iso ben o coñezo. E direi Cowboy de medianoche, o filme, que a novela de J. L. Herlihy nunca nas mans me caeu, cando Joe volve á casa marcada para demolición con medicamentos para Ratso e uns dólares, e faille pensar que os gañou co seu corpo na rúa 42, onde de certo estivo, pero doando sangue. Este escritor non é un prostituto, mais o resto, e recoñecendo a influencia dunha vida en precario xa desde o berce, un percíbeo coma unha sensación próxima ó físico.

O esmolante e o escritor, digo o escritor de vocación e de corazón, o que non vale para outra cousa, saben que sempre lles caerán as migallas, que serán outros os que se poidan permitir vacacións de profesor universitario, e que están tirando os dados a cada minuto que respiran, e que non hai un plan previsto para a derradeira parada da viaxe. E así e todo, sentados cada un no seu posto, seguen adiante.

Machen en Galicia

Nun día revirado, estaba eu dando unha volta e acabei na Praza Maior, e alí deuse unha coincidencia non máxica, si dun humor putañán. Foi o pasado 17. Se cadra por iso había alí un posto de libros de segunda man, onde atopei La colina de los sueños, de Arthur Machen, a un prezo razoable mesmo para min. Machen escribía ás veces autobiografía ficcionada. Nesta novela, o protagonista, o mozo Lucian, lembra moito ó mozo que el debeu ser: os dous eran fillos dun pastor anglicano dunha vila galesa, os dous estaban fascinados por aquela terra, a súa paisaxe, o seu pasado e os seus mitos e os dous marcharon moi novos a Londres para pasalas negras por mor da imposibilidade de cursar estudos superiores e a tendencia ó estudo do “inútil”, como di Lucian.

Había ben tempo que non a relía. Dela quedárame na memoria, se cadra coma ós máis dos que gusten do que Machen escribía, a parte máis onírica, e non a máis realista, tanto ou máis interesante, que fala dos esforzos literarios de Lucian. As páxinas nas que se explica o destino da novela que mandou a uns requintados editores londinenses fanse, desde a distancia que impoñen cento e tantos anos e unha ambientación inglesa, un chisco actuais hoxe e aquí. Cóntasenos que recibiu de volta o manuscrito canda a típica carta de rexeitamento en ton cortés máis un catálogo dos recentes lanzamentos da editora. Case todos os que alí publicaban, explícase, eran mulleres que escribían novelas en tres volumes e todas recibían as loas da Press, da Review e dunha tal Miranda da Smart Society. Unha das novelas, dunha tal Sarah Pocklinton Sanders, era considerada “digna de figurar na mesa da clase, na biblioteca do salón ou debaixo da almofada da máis docemente formada das nosas fillas, o que é un grande mérito neste tempo de cacarexar clamoroso dos autoproclamados ‘artistas’. Queremos comunicar á xente nova que fala de estilo e literatura, de harmonías da construción e da prosa a nosa convicción de que o público lector inglés seguirá a ignorala. O pasatempo inofensivo, unha moderada cantidade de intereses domésticos, o fiel reflexo da vida esforzada e baril no eido da caza, as imaxes da inocente e saudable adolescencia de mociñas inglesas (….) Eses son os temas que sempre atoparán unha cálida acollida nos nosos fogares, de porta pechada para o estilista escrofuloso [sic] e o artista mal peiteado.” A única diferencia fundamental é que a Lucian acabarán por lle plaxiar parte da novela, algo que a el lle resultará indiferente. Ó decatarse, só pensará en mellorar o que escribe para que todo sexa digno de plaxio.

Eu pensei que, cambiando nomes e anacronismos, o que hoxe se entende coma aceptable e mesmo positivo non é moi diferente dos “pasatempos inofensivos” e dos “intereses domésticos” e das “imaxes” de inocentes e saudables adolescencias. Hoxe temos Sarahs Pocklinton Sanders que queren pasar por estilistas escrofulosas e artistas mal peiteadas, mais a intención é a mesma: indicar e impoñer o que supoñen boas maneiras.

E tamén pensei que ser un Lucian, que é o destino que nos deixan, éche fodido de carallo en calquera vida.

Cada 17 de maio

Foto: Michael Knoll

Antes, nas aldeas, polo menos naquelas das que procede a miña familia, era costume entre a xente máis vella engadir unha sorte de prefixo/sufixo cando se refería a un defunto. Eu sei de dous. Se se tiña boa opinión do defunto, dicíase “Dositeo da Veiga, en-paz-estea”. Se se tiña mala, “Dios-perdon’-a” Dositeo da Veiga”. Esta mentalidade aldeá lémbrame un pouco ás bases ideolóxicas da literatura galega actual máis popular e valorada, por maniquea. Un só podía ser en-paz-estea ou Dios-perdon’-a. Nunca entendín isto. A algún defunto Dios-perdon’-a mencionado na miña casa tíñao coñecido, e se o resto da súa vida foi un fillo de puta, que non o sei, a min non me tratou mal. Mais o ser humano tende á clasificación do individuo por sistema. De non facelo, os movementos ideolóxicos que pretenden reinvindicar ou atacar un colectivo xamais existirían. E non sei se non tería sido mellor.

Hoxe acordei cavilando nestas cousas, e preguntándome que clase de defunto sería eu se tivera vivido e morto na época na que aínda se falaba así dos defuntos. Supuxen que, por intencións, sería un en-paz-estea, e no social, na adaptación ó medio, para entendérmonos, decididamente un Dios-perdon’-a. E cando a tal conclusión cheguei, por aí nalgún curruncho do caletre oín os primeiros golpes de batería de Ramblin’ Gamblin’ Man, de Bob Seger.

Minto. Non só foi hoxe. Acordo con estes pensamentos moitos días. Sempre chego a esa mesma conclusión. A música pode ser diferente.

E xa non sei que carallo quería dicir, nin por que cada 17 de maio, entre eses moitos días, acordo pensando na morte. Tanto ten.