Liberdade literaria (ou como se lle chame)

architecture-1869398_960_720

A última presentación dun libro na que estiven foi algo moi obvio. Acudira porque era un coñecido o que presentaba. Digo que foi algo moi obvio porque me decatei, desde o segundo catro de ter sentado á outra banda do corredor aberto entre o grupo de cadeiras, contra o fondo como teño por costume, de que o 99% dos poucos asistentes, descontados os empregados da libraría, presentes a fin de documentar o evento (como hai quen di, en tradución non de todo correcta do inglés) e de quen escribe, eran claque. A claque era un elemento do espectáculo teatral doutros tempos: un grupo de persoas contratadas para facer de público entusiasta coa función. Esta claque dubido que tivera cobrado en euros; a súa obriga era familiar e máis nada. Fiquei alí, pois, no meu curruncho, vendo como se miraban uns ós outros dese xeito inconfundible conforme avanzaba o protagonista nas súas explicacións sobre o que era a súa obra, que poden chegar a ser as explicacións máis encerelladas do mundo: “A ver ho, que alguén lle pregunte ó rapaz calquera cousa, polo menos para facer coma se tal”. E preguntaban e todo, coa escasa decisión que se pode imaxinar. Sorrían continuamente, con certa vergonza, coma se estiveran todos coas mudas ó aire.

Non me custou aquela tardiña sentirme un intruso, ó non ser parente nin sequera remoto, nin rexeitar con cortesía o aínda máis cortes ofrecemento de irlle tomar unha despois. Nin lembrar por que apenas ía a nada minimamente semellante a un acto cultural, se non fora imprescindible a miña presencia. Non adoito facer máis excepción cá dita, en parte porque son máis ben aburridiños e en parte porque tampouco lles atopei nunca máis utilidade. Seguramente estea errado e resulte que me estou a perder demasiado. Na serie Sobrenatural, ó Ceo só se pode acceder por unha porta camuflada no areeiro da zona de xogos dun parque, gardada por anxos con aparencia de vagabundos e xubilados. Será, talvez, que nunca dei co areeiro que garda a porta á Vida Social Literaria. Eu que sei.

Os que me coñecen un pouco non ignoran que a que conduce a min carece de pechadura. Poida que non me faga notar, pero escoito sempre, e mesmo acepto. O malo é que nunca semella dabondo. Unha vez, os promotores en horas libres dunha web de contido cultural pedíronme consello para mirar de profesionalizala. Querían unha reunión presencial. Eu díxenlles que, se era ese o atranco, a solución ben llela podía pasar por correo electrónico: pedir un crédito a Abanca. Díxeno coa mellor intención, aínda que coido que apreciaron rudeza nas miñas palabras. Ás veces coñéceseme a orixe: para o importante, deixo aparte a cerimonia. Ten mala reputación no gremio, esta actitude.

Ou será que o que procuro, sen ser eu consciente de procurala, é a liberdade. Sería ben contraditorio. Non existe a liberdade mentres todo ser humano dependa de algo ou de alguén, como xa expliquei por aquí algunha vez. E todos dependemos. Así que se trata dunha busca imposible.

O sistema literario galego é coma algúns fillos: manda carallo co que hai que facer ás veces por non chimpalos da casa.

O nariz de Erno

(Isto non é un post sobre política institucional. Magritte.)

Digo ás veces que xa non me sorprendo de nada. Mentira. Os únicos que non se sorprenden xa de nada son os mortos e a min aínda me bagoan os ollos na primavera. Non, aínda me sorprendo de moitas cousas. É o que me conserva a pouca cordura que me queda. Máis abaixo só pode haber non tanto un demente coma (peor) un “resabiado”; gusto desta palabra castelá pola súa exactitude sensorial: soa xusto coma o que se quere representar con ela.

Vén aí o primeiro elo dunha cadea electoral e anda algunha xente escandalizada porque se insinúan pactos que atopan obscenos e innomeables, como diría Lovecraft. A eles tamén lles presta a sorpresa coma a min, se ben o seu pelello finiño lles trae complicacións. Non conciben que alguén co seu nome nunha papeleta conciba a idea de dar as mans con quen eles coidan o Maligno só para evitar que un terceiro nome nunha papeleta resulte gañador. Por desgracia, nada disto me sorprende. A razón que os guía a todos disque é libre, e con certeza antiga: o medo.

En Sleeper (título castelán El dormilón), a distopía setenteira e coñona de Woody Allen, un grupo revolucionario pretende derrocar ó Amado Líder. Deste home misterioso non resta, logo dun atentado cun noventa e moitos por cento de efectividade, máis có seu nariz, mantido con vida artificialmente. O grupo pretende roubar e destruír ese nariz. O personaxe de Allen, un inadaptado que acordou dunha crioxenización, vese encerellado na loita ó militar no bando rebelde por amor; compite polo de Diane Keaton co líder revolucionario, Erno (ese actor algo inquietante, Michael Beck). Pero el non cre na revolución, e así llo explica á súa amada, tocando o tema dunha posible vitoria revolucionaria: “Dentro de seis meses teriamos que roubar o nariz de Erno!”

Velaí o que ceba o medo: a enteira ou case enteira certeza, non de que “todos son iguais” nin simplezas así, senón de que o ser humano é quen do peor, como sempre foi, novidade ningunha, e agora presenta tal tendencia de xeito masivo.

Eu disto non me sorprendo. Si de todo o demais.

Celtas e augardente

SERIACION

Foto: http://www.eldientedeltiempo.org

Contou  a filla dun recentemente defunto Home Moi Importante desta cara escura da lúa galega que compoñen as provincias de Lugo e Ourense da vez que, aínda sendo nena, seu pai lle impuxo a tarefa de ter conta da caixa rexistradora dunha cafetaría. Pois o caso é que a cativa, por unha falta de centímetros moi común ós seus anos, non lle chegaba á caixa. Foillo dicir ó pai, que lle respondeu, presumiblemente sen se inmutar, que tanto tiña, que o fixera igual.

A muller explicaba que así era como facía seu pai as cousas. Intúo unha porcentaxe nada escasa de orgullo na afirmación. Non se lle pode negar que o conto di moito do xeito de facer as cousas noutros tempos. Ignoro de que cafetaría se trataba, que ela non o especificou, mais imaxínoa fedendo ó fume de Celtas. E imaxino á cativa alí, entre señores coma seu pai, que se foran xenerais na guerra te mandarían alén dos parapetos sen casco e cunha botella de augardente na man e coidarían, supoño, que, se chegado un punto non dás para máis non é pola limitación que implica a condición humana por lei natural, senón porque non queres dar para máis ou non acadas a dignidade precisa para chegar a ser Alguén Na Vida.

Talvez eu sería un pai pésimo se algún día se dera a conxunción de prodixios que sería precisa para tal, mais penso que, no sitio del, eu teríalle procurado á cativa actividade máis axeitada para a súa idade ou, se ela quixera ter conta da caixa, poñeríalle sequera un tallo.

Está claro que nunca a nada chegaremos.

 

Como se crea un vilán

fairy-tales-1662427_960_720

Onte vin a última entrega ata o momento de Into The Dark, esa serie de longametraxes de formato televisivo de temática de suspense ou terror. Coas series estou a ter unha relación cada vez máis difícil. Moitas das que vexo están a se afastar demasiado do que é o lúdico e o artístico para ofertar ós seus espectadores o que coidan que eles (ou o tempo presente) demandan: mensaxes que cadren coas súas conviccións políticas e/ou morais. Neste caso, viña dunha rea máis ben insufrible de tentativas neste sentido e temía o peor: a continuidade. Mais, ó cabo dos 82 minutos de I’m just fucking with you! (“Que estou de carallada, ho!”), comprobei case con emoción que acababa de asistir ó relato dunha historia; algo que dá unha idea do panorama actual. Mensaxe? Si. Nun segundo plano, atinadamente. O principal era a orixe explicada dun vilán.

Noto que os viláns están empezando a deixar de interesar. Para quen, coma min, escribe historias e (témome) non acaba de ir cos tempos no tocante á diferencia entre arte e propaganda, resultará insólito que esta figura teña quedado, tanto na ficción coma no que chamamos realidade, apenas para apandar cos paus e morrer na fogueira. Como simple instrumento para reafirmación da moral do heroe. Véxoo preocupante no audiovisual, e aínda máis no literario.

O vilán é case sempre un suxeito socialmente ben interesante, ou, xa digo, debera selo. Digo ben interesante por non dicir o máis interesante de todos. Ten máis substancia, pois, se é humano libre de enfermidade mental, é unha especie de Satanás terreal: alguén que empezou sendo dos “bos” ata padecer unha transformación traumática. Na ficción, o motivo desta adoita ser un tanto rebuscado, á procura da tensión dramática; na realidade, adoita ser o máis común do mundo. Con moita frecuencia, son os “bos” os que crean o vilán, e créano mediante o que para eles son nimiedades, e de xeito inconsciente as máis das veces, tan ocupados como están levando unha vida sen carencia grave de ningún tipo para se decataren. Pisa nos sentimentos de alguén un ano seguido e farás un vilán. Non digo novidade. Todo isto é ben sabido, a estas alturas, por calquera psicólogo/sociólogo lacazán. É un discurso que se repite coma o son dunha porta ó se pechar, e aí fica todo. A porta abre e pecha todo o tempo sen que ninguén lle preste atención a ese son.

O vilán de I’m just fucking with you! era o que no argot de internet se chama un troll: alguén que intenta traer a amargura á vida dos demais porque a súa é todo amargura. A quen se escandaliza das súas falcatruadas non lle interesa a súa orixe, talvez porque todo é máis sinxelo así, e talvez porque ese troll non di tanta mentira, con todo: porque sabe que os “bos” non son tan bos.

As cousas vistas desde arriba

middle-ages-58069_960_720

Jordan Peele sabe ben o que cómpre para vender un produto. Recentemente preguntáronlle polo seu criterio á hora de elaborar o elenco para un filme e contestou que non contempla que os papeis principais vaian ser para brancos: “non é que me caian mal os brancos, é que ese filme xa se viu”. Dentro da reacción no virtual e supoño que tamén no “analóxico”, alternáronse os aplausos a discreción (non estou certo de se logo da suficiente reflexión acerca do que se di e tamén do que non se di na frase) cun indignado “Chega a dicir cousa semellante un branco dos negros e…”. Predicible en calquera caso.

Sobre a primeira parte da frase, el saberá. A súa de momento escasa filmografía é unha versión máis técnica e de guión máis sutil do que foi a blaxploitation nos anos 70, un invento das produtoras grandes para que os espectadores de cor tirando á do chocolate, máis de de funk con birra ca de cóctel e gravata, baleiraran os petos nas xanelas dos cines a forza de maniqueísmo de trazo groso e un vestiario tan charramangueiro como poidades imaxinar; en resumo, negros bos e perfectos, brancos malos e/ou estúpidos; nos anos 90, con algo máis de xeito, repetirían a fórmula algunhas canles televisivas con series coma O príncipe de Bel Air. Ten boa base no xénero terrorífico, Peele, aínda que se coñece sen esforzo que a Colección Alfred Hitchcock é a que amosará máis uso no seu andel de deuvedés.

Sobre a segunda metade da frase, “ese filme xa se viu”, penso que se ha de procurar razón de máis peso para facer esas distincións. Todo filme xa se viu: o feito, o que se está a facer e o que se fará. O que fai Peele é unha mestura ben mesurada do que xa se fixo. Mesmo Boris Vian novelizou nos anos 40 unha especie de blaxploit ben máis novidosa en J’Irai cracher sur vos tombes, que tamén foi filme, se ben non moi do seu agrado, creo ter lido. Peele aparenta unha querenza moi marcada por temas coma a inxustiza e a vinganza, que dan para moito se se abarca a paisaxe enteira, como facía o pistoleiro solitario (Clint Eastwood) en Por un puñado de dólares, que subía ver a vila desde a terraza do saloon por ser da opinión de que as cousas vistas desde arriba causan menos impresión, querendo dicir que se entenden mellor. Se a amplitude de miras se reduce a un só cuarto, hai material para pouco. Sobre a inxustiza e sobre todo a vinganza sempre falaron mellor, xa que estamos, algúns spaguetti westerns barateiros, ou mesmo series de televisión para un público moi xeral coma The Walking Dead (aínda que tivo máis interese do que ten hoxe): os primeiros indican que a vinganza só trae máis vinganza, e as segundas, que esta implica un custo ou perda para quen a executa, que adoita ser un cambio brutal e irreversible na súa persoa. Nunca se sae da vinganza igual que se entrou.

A Peele, e a calquera, aconsellaríalle subir á terraza do saloon, por moi confortable que resulte estar preto do chan e sempre no mesmo lugar (común).